Ik las in de krant dat mede dankzij de digitale versie (Wordfeud), het spelletje Scrabble weer helemaal in is, ouderwets gespeeld als bordspel, met zijn allen rond de tafel. Ik als taallievend mens vind dat natuurlijk een geweldige ontwikkeling. Bij ons thuis zou Scrabble in verschillende talen kunnen worden gespeeld (ware het niet dat mijn mannen en spelletjes… afijn, je kunt niet alles hebben).

Scrabble. Foto: 7-how-7

Het is natuurlijk hartstikke leuk om met zo’n spel je talenkennis weer wat op te vijzelen. Je kunt afspreken het een keer alleen maar met Portugese woorden te spelen. Woordenboek erbij op tafel, want het moeten natuurlijk wel bestaande woorden zijn. Je kunt ook nog afspraken maken over of werkwoorden wel of niet vervroegd mogen worden, of je kunt een keer een rondje doen met alléén maar vervoegde werkwoorden. Genoeg varianten te verzinnen dus.

Toen ik nog aan groepen les gaf (aan verschillende volksuniversiteiten in Nederland) daagde ik in de periode rond Sinterklaas en kerst de cursisten uit om een gedichtje te schrijven het Portugees. Daar kwamen de mooiste vondsten uit. Het allermooiste gedicht werd gemaakt door een cursist die een grote woordenschat had en veel taalgevoel. Het lukte hem in een paar zinnen zijn frustratie over het niet kunnen schrijven van een gedicht in de Portugese taal, heel mooi onder woorden te brengen. Ik weet het refrein nog: “Tudo o que eu queria, fazer poesia”. Maar ook zo’n oer-Hollands gedicht als “Sint liep te denken wat hij jou moest schenken” kwam in het Portugees eigenlijk heel prima over met woorden als “pensar / dar”, “receber / querer” enzovoorts. Ik las dat in Nederland voor het derde achtereenvolgende jaar de Nationale Gedichtenwedstrijd wordt gehouden. Er werden meer dan 10.000 gedichten ingestuurd! Taal is dan ook gewoon te leuk om er niet creatief mee om te gaan!

Dus… Het is misschien al wat laat, januari is al bijna afgelopen, maar maak voor 2012 van het verdiepen van uw kennis van het Portugees en het uitbreiden van uw woordenschat uw goede voornemen! Lees wat vaker de lokale kranten, begrijp gedichten, verslind boeken (als u dat moeilijk vindt, kunt u het boek eerst in vertaling lezen en daarna het Portugese origineel ter hand nemen), kijk Portugese televisie, luister Portugese radio; u zult op veel momenten de vruchten daarvan plukken! Taal en cultuur zijn nu eenmaal diep met elkaar vervlochten en u heeft vast al gemerkt dat als beide gesprekspartners een vreemde taal gebruiken, het gesprek toch vaak snel doodbloedt.

Ik wens u een taalrijk 2012 toe!

In de vorige artikel maakte ik een begin met het beschrijven van de personen en de persoonsvormen van de Portugese werkwoorden. Voor degenen die nog wel meer willen weten: u mag doorlezen. Als u genoeg hebt gehad, volgende keer zal ik het weer over wat anders hebben!

Ik was in mijn vorige stukje gestopt bij de beschrijving van de PI en de PPS, oftewel de verleden tijd in Portugal. Net als in het Nederlands kun je dingen ook in een nóg meer verleden tijd zetten (de v.v.t., namelijk: ik had gezien, ik was geweest…). In het Portugees heet die tijd heel toepasselijk de Mais-que-Perfeito. Je gebruik hem alleen als er al een andere gebeurtenis in de verleden tijd heeft plaatsgehad en je wilt benadrukken dat iets anders nog langer geleden gebeurde (bijvoorbeeld: ik wilde mijn vriendin over de film vertellen, maar zij had hem al gezien).

De Mais-que-Perfeito heeft in het Portugees twee verschijningsvormen: de samengestelde en de simpele. De simpele wordt in spreektaal nauwelijks gebruikt maar komt wel vaak voor in boeken en tijdschriften. Het is dus vooral handig als je hem weet te herkennen, zelf gebruiken hoeft eigenlijk niet – en je hoeft de vervoegingen dus ook niet te leren. De samengestelde tijd heb je wel nodig en die is bestaat net als in het Nederlands uit het werkwoord ter, in de juiste persoon vervoegd in de PI, en het particípio passado (voltooid deelwoord) van het werkwoord. Gelukkig zijn die in het Portugees héél regelmatig, het kleine rijtje onregelmatigheden leer je zo…

Er is overigens ook een samengestelde vorm van de PP, namelijk de Pretérito Perfeito Composto. Die wordt gevormd door de juiste persoon van het werkwoord ter, in de juiste persoon vervoegd, maar in de tegenwoordige tijd, en een particípio passado. Zo lijkt die dus wel héél veel op de Nederlandse voltooid tegenwoordige tijd, maar het gebruik is heel anders. De PPC gebruik je om aan te geven dat iets de laatste tijd, met enige regelmaat is gebeurd. Vraagt iemand aan je “tens visto o Miguel?” dan vraagt hij dus of je Miguel de laatste tijd nog hebt gezien. Op het woord “ultimamente” volgt dus bijna altijd een PPC.

Door naar de toekomst…

De Futuro is een grappige tijd. De vervoegingen zijn te herleiden tot het werkwoord haver. “Hei-de-ir aos Açores” of “Havemos de beber um copo” vertaal je dus met “ik zal (zeker) eens naar de Azoren gaan”, respectievelijk “we moeten echt eens een glaasje drinken”. Dezelfde vervoegingen kun je ook achter een (heel) werkwoord plakken, en dan krijg je de Futuro do Presente: irei, andarás, compará, beberemos, comerão. De klemtoon ligt altijd op de lettergreep ná de laatste lettergreep van het werkwoord. Wie kent niet het lied “que será, será” …

Er bestaat in onze beide talen ook nog zoiets als een toekomend verleden tijd. Dat lijkt raar. Het gaat om zinnen als “eu gostaria de ir, mas…” en “comparíamos um carro novo se…”. In het Nederlands wordt het dus “ik zou wel willen gaan, maar…” en “we zouden een nieuwe auto kopen, als…”. Er wordt dus een voorwaarde gesteld aan het in vervulling gaan van deze tijd en in het Portugees heet die dan ook de Condicional (of de Futuro do Pretérito).

Comparíamos um carro novo... Foto: Todd Lappin

Nu hebben we meer dan de helft van alle werkwoordstijden (namelijk de tijden van de aantonende wijs) wel gezien. Wat overblijft zijn de gebiedende wijs (Imperativo)en de aanvoegende wijs (Conjuntivo). Die zijn niet zo heel makkelijk voor niet Portugeestaligen, maar daarom niet minder interessant. Ik zal ze nu echter niet bespreken, dan kan ik beter meteen een grammaticaboek schrijven ☺.

Wat ik u niet wil onthouden is de exclusief Portugese Infinitivo Pessoal. Het is een persoonlijk gebruik van een onvervoegd werkwoord. In zijn ‘Basis grammatica Portugees’ zegt Fernando Venâncio daar het volgende over: “De infititivo kan als een normale wijs worden vervoegd. Hierdoor wordt het mogelijk een onderwerp aan die werkwoordsvorm te koppelen. Dit onderwerp kan, zoals bij andere vervoegingen, onvermeld blijven”.

Deze vorm wordt gebruikt naar een aantal onpersoonlijke uitdrukkingen in zinnen als “É preciso pagarmos?”, “Foi pena os meus pais não poderem ir” en na een aantal voorzetsels. Voor zover ik weet is er geen andere taal die de infinitieven van een werkwoord nog weer gaat vervoegen.

Voor nu is het wel weer genoeg, een volgende keer weer een “sappiger” verhaal!

Laatst vroeg een klant aan me hoeveel werkwoordsvervoegingen er eigenlijk zijn in het Portugees. Hij werd helemaal gek van “al die rijtjes” en wilde weten welke vervoegingen je nou eigenlijk nodig hebt. Meteen werd me een boek onder de neus geduwd met alle Portugese werkwoorden op een rij… Ik kan me voorstellen dat hij daar moedeloos van werd.

Illustratie: Frits Ahlefeldt-Laurvig

Ik ben maar eens samen met hem gaan kijken. Tot mijn grote verbazing werd in het boek de 2^e persoon meervoud nog vermeld. Dat is een persoon – vós – die weliswaar nog niet helemaal dood is maar wel op sterven ná ligt. In dorpen en op het platteland hoor je de vorm nog wel veel, maar helaas vaak met onjuiste werkwoordsvervoegingen. Het is de Portugese vorm voor “jullie” (namelijk: jij – 2^e persoon enkelvoud – in het meervoud). Maar gelukkig heeft de term “vocês”, 3e persoon meervoud en dus eigenlijk “u” meervoud, het stokje overgenomen en zo kun je alles wat er over “jullie” te vertellen valt, met vocês af. We kunnen dus perfect gelukkig leven zonder vós. Dat scheelt meteen een slok op een borrel, namelijk nog maar vijf personen, oftewel vijf vervoegingen per werkwoordstijd (x drie werkwoordsgroepen – de klant werd steeds vrolijker!) in plaats van 6 personen.

De personen

Als je weet dat de 3^e persoon meervoud hoort bij de 3^e persoon enkelvoud, dan kun je ook wel bedenken dat de vervoegingen van die personen erg op elkaar lijken, een aantal zeer onregelmatige werkwoorden daargelaten. Zet een -m achter de 3e persoon enkelvoud en je bent in 90% van de gevallen klaar – datzelfde geldt trouwens voor de uitspraak, maar bedenk daarbij dat de eind –m niet uitgesproken wordt als onze driepoot, maar zoals een ng-klank; nasaal maar niet de lippen op elkaar doen dus!

Ook de 2^e persoon enkelvoud is overigens afgeleid van de 3^e persoon – zet er een -s achter en klaar is Kee(s). Als je de 3e persoon nou eens even flink in je hoofd stampt, dan sla je dus meteen drie vliegen in een klap.

Blijven over de 1^e persoon enkelvoud en meervoud. De nós-vorm is bijna nooit onregelmatig en is dus niet zo moeilijk te onthouden. De eu-vorm levert wel vaak problemen op, maar ja, helemaal voor niks kan het natuurlijk allemaal niet… Ook hier een toegift: Als je de eu-vormen eenmaal goed in je hoofd hebt, zijn de gebiedende wijs en de hele aanvoegende wijs een eitje (maar daar was de bewuste klant nog láng niet aan toe…).

De werkwoordgroepen

De werkwoorden zijn vervolgens te verdelen in drie groepen: eindigend op –ar, -er of –ir. Het enige werkwoord dat niet meedoet (pôr, en dus ook alle afgeleide werkwoorden daarvan) moet u op een regenachtige middag maar even in uw hoofd stampen.

De -er en -ir werkwoorden vertonen grote verwantschap, hetgeen aan de vervoegingen te merken is. Ken je een groep, dan is de andere groep half zo makkelijk. Wat ook nog opvalt is dat de (regelmatige) uitgang van de 1^e persoon enkelvoud bij alle drie groepen gelijk is!

De tijden

Door naar de verleden tijd; waarom zijn dat er meteen twee? Ook in het Nederlands hebben we minstens twee verleden tijden: de o.v.t., ook wel de korte verleden tijd genoemd (bijvoorbeeld: kocht, liep, haalde, ging) en de v.t.t. of de lange, want samengestelde verleden tijd (heb gekocht, heb gelopen, heb gehaald, ben gegaan). Het gebruik van de ovt is in grote lijnen vergelijkbaar met die van de Pretérito Imperfeito (PI) en die van de vtt met de Pretérito Perfeito Simples (PPS). Het gebruik is zeker niet precies hetzelfde, daarover zal ik wellicht een volgende keer meer schrijven. Waar we in het Nederlands een samengestelde tijd gebruiken (en wat zijn die voltooid deelwoorden onregelmatig!), heeft het Portugees maar één woord nodig, en dus: weer een rijtje van vijf personen.

De PI heeft als grote voordeel dat de meeste werkwoorden in deze tijd regelmatige vervoegd worden. Het verschil tussen de werkwoorden op –er en op –ir is helemaal weggevallen. Als je de vervoeging van het werkwoord “ir” (gaan) leert, weet je meteen de PI van bijna alle werkwoorden op –er en –ir.

De vervoegingen van de PPS zijn daarentegen een regelrechte ramp en zeker een aantal stampsessies waard, daar valt weinig aan te doen. De enig troost is dat de vervoeging van de 1^e persoon meervoud gelijk is aan de tegenwoordige tijd! (Bij de –ar-groep hebben ze er voor de vorm en een klein beetje voor de uitspraak nog een accent op gezet, maar dat was voor de –er en –ir-werkwoorden niet meer nodig).

Nu mijn klant intussen van rood naar geel was verkleurd en langzaam weer bijkwam, leek het me een goed idee om de rest van mijn uiteenzetting te bewaren. Dus … wordt vervolgd!!!

Vandaag ga ik u een geheimpje verklappen. Het is een regeltje of een ezelsbruggetje dat ik ooit leerde van een bijzonder goede leraar Portugees aan de Lissabonse Letterenfaculteit. Hij had het ook weer van iemand en die had het van… u snapt het al.

Nu gaat het om een heel praktisch regeltje dat ik nog nooit in deze eenvoud in geen enkel boek ben tegengekomen. Ik heb er wel allerlei variaties op gezien en enkele daarvan zitten een heel eind in de goede richting, maar nee, dit specifieke regeltje is onovertroffen. Alleen ik snijd mezelf er wel mee in de vingers dat ik het u ga verklappen. Want als u het regeltje eenmaal door hebt, hoeft u niet meer bij mij op les te komen om te leren wáár u toch in ’s hemelsnaam de klemtoon in een woord moet leggen. En zonder klemtoon-op-de-juiste-plek, géén intermenselijk begrip. Denk maar aan de toerist die naar “een schede” zocht (hij moest naar Enschede), denk maar aan het rode hoofd van de mevrouw die in een drukke bar om een “bolo de cócó” (een poepcakeje) vroeg, in de hoop een “bolo de côco” (kokos) te krijgen.

Kokoscakejes. Foto: bloggyboulga

Nou, daar gaat ie dan. Het zit namelijk zo: In het Portugees kunnen woorden maar op tien verschillende letters eindigen. Als woorden op een andere letter eindigen, zijn het geen Portugese woorden. De eindletters van Portugese woorden zijn: A, E, I, L, M, O, R, S, U en Z, en we delen ze in in twee groepen:

1. De eerste groep eindigt op MESAO (kijk, een lekker makkelijk te onthouden woord). Dat is ook meteen de grootste groep. Van alle woorden die op die letters eindigen, ligt de klemtoon op de één na laatste lettergreep. Een paar voorbeelden zijn: ga-ra-gem, ver-da-de, cum-pri-men-tos, pa-da-ri-a, ma-ri-do. De onderstreepte lettergreep is beklemtoond.
2. Alle andere woorden vallen in de tweede groep en eindigen op een van deze letters: LUZIR. De klemtoon van deze woorden ligt op de laatste lettergreep. Voorbeelden: Por-tu-gal, co-nhe-ceu, es-tou, ra-paz, a-qui, se-nhor.

Zoals u ziet gaat de regel niet alleen op voor zelfstandig naamwoorden, maar ook voor alle andere woordsoorten, inclusief werkwoorden en vervoegingen. Alle infinitieven van werkwoorden eindigen op een –r en de klemtoon daarvan ligt dus altijd op de laatste lettergreep. Van de verschillende vervoegingen mag u zelf bekijken in welke groep ze vallen en hoe u ze uit moet spreken (toch nog even juf!).

Alle woorden die een uitzondering vormen op bovenstaande regel, worden geschreven met een accent (´, ^, of ~), en de letter¬greep waar het accent op staat, geeft dan ook meteen de klemtoon aan. Voor¬beelden: tam-bém, pos-sí-vel, Holan-dês, far-má-ci-a, Câ-ma-ra, mé-di-co, ca-rác-ter, co-mu-ni-ca-ção. Het andere accent (grave), `, heeft een heel andere functie, daarover vertel ik u wellicht een andere keer meer.

Vanaf nu kunt u dus altijd achterhalen hoe u de Portugese woorden uit moet spreken en – tegelijkertijd – weet u ook meteen of er op een woord een accent hoort, of niet.

En u snapt nu wellicht ook dat je in het Portugees nooit zomaar een accent op een woord kunt zetten om er de nadruk op de leggen, zoals in het Nederlands wél kan. Een woord heeft een accent of niet en daar valt hélemaal níets meer aan te doen!

Een prachtig woord, aangereikt door een klant met de vraag of ik daarover wat wilde schrijven. Beleefdheidsvormen en omgangsvormen: hoe krijg je gedaan wat je wilt zonder als een olifant door de porseleinkast te stampen?

Jaren geleden vroeg een cursiste aan me wat het betekende dat de Portugezen haar, bij voorkeur in een volle bus, “Sjensja” in het oor fluisterden. Ze werd er zelfs een beetje rood van en ik moest er ook wel om lachen. Maar toen bedacht ik me wat ze bedoelde: “Com licença” klinkt natuurlijk zo als het snel wordt uitgesproken. Dus ik zei haar dat het “sorry” betekent. Maar dat klopt natuurlijk niet helemaal, want “sorry” oftewel “desculpe” zeg je eigenlijk pas als je iets verkeerds hebt gedaan. “Com licença” is een verzoek om toestemming voordat je iets (verkeerds) gaat doen.

De goede volgorde is dus: Eerst “com licença” zeggen, dán op iemands tenen gaan staan en dán “desculpe” zeggen!

Als iemand je “com licença” vraagt, bijvoorbeeld om zich langs je te wurmen in die volle bus, is het goede antwoord: “se faz favor”. Ook daarmee is iets mis, want de juiste beleefdheidsvorm – de formele vorm die je aanhoudt als je iemand niet kent en dus met “o/a senhor(a)” of “você” aanspreekt – is “se faça favor”. Maar dat hoor je niet zo vaak meer, het minder formele “se faz favor” [suh faasj favoor] is helemaal ingeburgerd. Wat je daarentegen wel vaak ziet en hoort is “Faça favor de (dizer, ler, …)”, hetgeen “zegt u het maar / leest u dit alstublieft” betekent.

Als je iemand “desculpe” wilt vragen (spreek uit als [desjkoelpuh], en niet als [desjkoelpah] want dát is de informele jij-vorm “desculpa”) verzoek je letterlijk om verontschuldiging. De juiste reactie erop is: “não faz mal” – het is niet erg. Maar dat wordt in de volksmond meestal afgekort tot iets als “faz mal”, wat dus bijna het tegenovergestelde lijkt te betekenen…

Als je een winkel binnenstapt wil het toesnellende personeel – indien welopgevoed en ingevoerd in de politesse – je soms nog wel eens begroeten met “Pois não, minha senhora, em que posso ajudar?”. Het “pois não”, wat eigenlijk, “nee, inderdaad niet” betekent, heeft in die zin een heel andere betekenis en is bedoeld om op beleefde manier de aandacht te vragen.

Se faz favor... Foto: Jaime Silva

Hoe kunt u nu in het dagelijks uw voordeel doen met al deze kennis?

Als u iemand op straat wilt aanspreken om iets te vragen, dan kunt u dat het beste doen door te zeggen “Desculpe (of: se faz favor), posso fazer uma pergunta?” Als het een vrouw is, kunt u er nog “minha senhora” voor zeggen, maar zeg nooit “meu senhor” tegen een man, in dat geval is “desculpe” voldoende!

Op het terras kunt u de aandacht van de ober vangen door “se faz favor” te roepen en om in de supermarkt veilig door de nauwe gangen te laveren met uw karretje kan het geen kwaad wat “com licença”-s (uitgesproken als [kongliesensa]) rond te strooien.

En als u geholpen gaat worden door een onaardig kijkende meneer of mevrouw achter de balie van een of andere instantie, dan doet een aardig uitgesproken “se faz favor” of “com licença”, vergezeld van een glimlach, wonderen.

Om een gesprekje af te ronden is het van belang te bedenken wanneer u de persoon mogelijkerwijs weer zult zien. Aan het einde van de middag en in de avond zeg je “até amanhã” tegen een buurvrouw, maar tegen de tandarts of de baliemevrouw zeg je liever “até à próxima” of “até à vista” of, nog simpeler, “bom dia / boa tarde, obrigado!”.

Is er grote kans dat je elkaar later op de dag nog ziet, dan zeg je “até já” (tot zo) of até logo (tot straks). Als antwoord op “até amanhã” hoor je nog wel eens de toevoeging “se Deus quiser”, oftewel, als God het wil.

Let op: In het Nederlands voegen we vaak woorden als “misschien” toe aan een vraag: “kunt u me misschien vertellen hoe laat het is?”. Vertaal dat nóóit zo naar het Portugees of u wordt hartelijk uitgelachen! Een simpel “Por favor, tem horas?” is voldoende.

Desculpe als het ditmaal een wat “droog” stukje is geworden.