Piedade Matias

Dona Piedade is 91: Ze werd geboren op dezelfde dag als paus Johannes Paulus II, 18 mei 1920. De oudste van drie, en haar zus en broer leven ook nog, allemaal wonen ze in Corgas. Samen met haar vier kinderen en haar kleinkinderen en achterkleinkinderen. Ze voelt zich, zegt ze, omringd door een liefdevolle familie en ze is nooit alleen.

Kindergrafjes

14 kinderen kreeg ze waarvan O.L. Heer er 10 bij zich heeft geroepen nog voor ze 3 waren. Hoe dat kwam vraag ik haar. “Och ze waren ziek, er was maar één dokter en zoveel klanten… Een goed mens was hij maar terwijl hij naar ons huis kwam stierven er ondertussen andere kinderen in andere families”. Plots begrijp ik waarom er zoveel kindergrafjes op het kerkhof zijn… piepkleine perceeltjes met een plastic bloem erop, geen naam noch datum.

Familie

Ze woont in het huis van haar jongste zoon Laurentino die de hele week buitenshuis is voor zijn werk in de bouw, heel zwaar… in het weekend komt hij thuis, dat is goed, dan is ze blij. Binnenkort is het feest in het dorp dan komt ook Júlio uit Lissabon, hij is bij het leger en is de zoon van haar jongste dochter Arlete. Arlete woont in het huis tegenover haar en zorgt voor het eten, de schoonmaak en de boodschappen. Bij het lopen moet niemand haar helpen… ze heeft alle tijd van de wereld om met de hulp van haar stok van de stoel buiten naar de stoel binnen te schuifelen.

Al bijna 40 jaar is ze weduwe. Hoe hij gestorven is? Een hartaderbreuk. Het gebeurde op het veld bij de schapestal. En het was een echt mysterie… de deur van de stal stond open en toen hij werd opgehaald door de ambulancewagen waren alle schapen bij hem gebleven…

Geluk

Hoe was jullie leven, vraag ik haar. “Het was een goed leven, we hadden ons veld en onze beesten. Altijd was er te eten. Soep met meel en olijfolie… niet veel hoor… maar genoeg en af en toe zelfs vlees. Er kwam een wagen uit Oliveira , die bracht kleren en ook wel eens vlees. Dat bewaarden we in zout en af en toe aten we een stukje. We bakten brood van maismeel in de gezamelijke oven die in het dorp stond naast de wasplaats. Terwijl we wasten bakte ons brood… of de sardientje. Van heel mijn leven dat ik getrouwd was herinner ik me nog alles… je hebt er geen idee van hoe gelukkig we waren… we zongen altijd op ons veld mijn man en ik… levensliederen en religieuze liederen.”

Zingen

Of ze nu nog zingt vraag ik haar en zonder nadenken begint ze… het ene lied na het andere, toonvast en zonder haperen. Ik moet haar echt onderbreken om verder te kunnen. Arlete is er ondertussen komen bijzitten, ze zingt mee. Ik hoor Arlete trouwens vaak zingen op haar veld op een boogscheut van ons huis.

School

Was er een school destijds in Corgas? “Ja, want er waren heel veel kinderen. Professora Dona Angela, die van Guarda kwam, met de ossewagen(!?) herinner ik me nog goed, ze was streng. Ze bracht haar dochter mee die later nog trouwde in onze kerk, het was trouwens het eerste huwelijk in Corgas. Dat was heel speciaal want hij was van Venezuela daar zijn ze dan later naar toe getrokken. Weet je wat ze gooiden? Er waren geen bloemen destijds, wel snoepjes en amandelen. Later kwam Dona Luísa les geven. Ik ben geslaagd met grote onderscheiding bij haar…” zegt ze glunderend.

De naam Dona Luisa heb ik al vaak gehoord, zij woonde in het huis waar wij nu wonen, temidden van de velden van de mensen, ze was erg creatief en liet een verharde weg aanleggen voor de boeren zodat ze gemakkelijker van en naar hun veld konden. Voordien liepen ze langs kleine en moeilijke paadjes met hun ossen en ezeltjes.

Reizen

Ben je ooit op reis gegaan? “Met Lucinda en mijn schoonzoon Chico zijn we naar Castelo Branco gegaan, dat is een hele mooie stad en later ook naar Aveiro waar we langs de rias (zoutwaterrivieren) reden. Maar Portugal heb ik nooit verlaten. Wehadden ook geen middelen… we moesten werken om ons brood te verdienen elke dag. Elke dag naar het veld en voor de dieren zorgen en de kinderen altijd mee. Soms gingen we naar Dona Emília (moeder van Dona Luísa) in S. Cosme, zij leerde me taarten bakken en we maakten deeg in een grote trog en bakten daarna in de oven (oven die trouwens nog in ons huis staat). Zo heb ik voor het eerst taart gebakken bij het doopfeest voor Eduardo (haar oudste zoon).”

“Ik zou graag S.Cosme nog eens zien waar jullie ‘os belgas’ wonen maar ik kan me niet meer zo goed verplaatsen hé, mijn benen gaan achteruit… is er nog altijd de houten marquise met de hortensia?” Ik moet haar ontgoochelen, het hout is beton geworden maar gelukkig hebben we de hortensia nog…

Kaas

Maakte je alles zelf Dona Piedade? “We maakten veel kaas… de beste kaasjes hielden we voor onszelf, (zegt ze giechelend) en de minder geslaagde gingen we verkopen op de markt van Loriga, waar we met de ossen of de ezel naar toe trokken… drie uur duurde de reis en dan nog eens drie uur terug. Je moet het leven nemen zoals het is hé.”

Televisie

Kijk je veel televisie? “Ja, naar de natuurprogramma’s en het nieuws… de soaps niet… dat is alleen maar gekus en ruzie… dat wil ik niet zien. Praça de Alegria, dat is mooi elke ochtend, met die muziek en dansen, ik hou van dansen…” Ook de moderne muziek ? “Ik heb hier ook zo een kastje staan, daar komt muziek uit maar ik weet niet hoe het werkt, mijn zoon weet dat”.

Buiten

Je zit altijd buiten aan je voordeur? “Ja, als het weer het toelaat, ik hou ervan om de mensen te zien voorbijtrekken. Iedereen zegt me goeiendag en… als er vreemden komen mogen ze me altijd iets vragen maar dan moeten ze wel wat dichter komen want ik hoor niet meer zo goed hé… Maar ik ken alle jongeren niet meer, het zijn mooie meisjes en jongens maar vaak weet ik niet goed wie ze zijn.”

Niets ontbreekt

Ben je gelukkig? “Waarom zou ik niet gelukkig zijn… hier met mijn kinderen dichtbij en alle vrienden… en… (met tranen in de ogen) godzijdank… er ontbreekt me niets, elke dag goed eten volgens wat er zich aanbiedt. Soms krijg ik bacalhau, dat eet ik zo graag maar ik moet wel oppassen voor de graten. Ik heb geen tanden meer maar en ook haast geen tandvlees. Dat moet dus goed gearrangeerd worden, dat eten en dat doet Arlete. Ik moet me daar geen zorgen over maken.”

Kan je nog naar de mis gaan? “Neen, ik kijk op de televisie en als ik de pastoor wil spreken komt hij mij bezoeken. Elke keer als hij voorbijrijdt zwaait hij naar mij. Pastoor Luciano… hij is een goed mens.”

Nieuwe vriendin

Plots grijpt ze mijn arm en zegt “Je kan niet geloven hoe goed het mij doet dat je hier bij mij zit misschien zie jij dat zo niet maar ik denk… ik heb weer een nieuwe vriendin… en dat jullie hier wonen… alle mensen zeggen het: de belgen dat zijn goeie mensen.”

Nog 9 jaar en we kunnen hier een groot feest houden Dona Piedade, want dan word je 100. “Ja, als jullie dat goed vinden dan is het voor mij ook goed”.

Wil je me nog iets over vroeger vertellen? “Ja… een verhaaltje misschien”… en ze begint Roodkapje te vertellen… het loopt niet helemaal correct en ik moet haar wat helpen, we lachen om de dingen die ze fout doet en vergeten is… en van pure pret begint ze weer te zingen… zonder ophouden…

Afscheid

Het is er zo vrolijk en plezant… ik moet iets uitvinden om te kunnen stoppen. Ik pak een foto van de kast en vraag wie is deze mooie mevrouw. “ha ha” zegt ze, “dat weet je niet hé… dat is deze mevrouw hier, dat ben ik”… schokkend van het lachen.

Kun je dat eens opschrijven vraag ik haar… ze zoekt haar bril en in mooie grote sierlijke letters schrijft ze… Maria Piedade Matias. “Ik kan schrijven hé”. En dat is bijzonder in een land waar 35% van de bevolking boven de 60 analfabeet is.

Als ik afscheid neem komen weer die tranen en ze houdt me stevig vast. “Morgen kom ik weer langs om te zwaaien” zeg ik haar. “Dat is goed… até amanhã”. Obrigada, Dona Piedade… até amanhã.

Ja, een postcode heb ik wel. De post komt ook altijd aan, want de postbode weet waar iedereen woont. Ons dorpje Maladão (gemeente Arganil) heeft toch zo’n tweehonderd inwoners, best knap van die postbode. Wij wonen het meest achteraf van iedereen en daarom hebben wij een brievenbus in het centrum van Maladão, op het dorpspleintje, naast het café.

Formulieren

Het is wel eens lastig bij het invullen van formulieren op internet. Het vakje straatnummer laat ik leeg. Steevast komt dan de melding: U hebt geen straatnummer ingevuld. In het Portugees kun je in dit geval S.N. (sem número, zonder nummer) invullen, maar dit geeft weer een foutmelding: Alleen cijfers toegestaan. Dan vul ik maar ‘1’ in en hoop dat de bestelling mij ooit zal bereiken (meestal gaat dit goed, gelukkig).

Pakketjes

Omdat we nogal afgelegen wonen bestellen we regelmatig spullen via internet. Als na enkele dagen de koerier met het pakket onderweg is komt er het steevast een telefoontje: “Ik ben op weg naar Maladão, maar waar woont u?” Dan leg ik uit welke (naamloze) weggetjes hij moet nemen om mijn (nummerloze) huis te bereiken. Of ik dirigeer hem naar het café met het advies om het daar verder te vragen. Gelukkig kent iedereen in het dorp ons dus dat gaat altijd goed. Vaak rijdt er dan even iemand met een brommertje voorop om ons huis aan te wijzen.

Op een keer hadden we een videocamera besteld bij Pixmania. De videocamera zou nog net vóórdat wij naar onze vakantiebestemming vertrokken worden bezorgd. Helaas was de camera er nog niet op de dag van vertrek. Een paar dagen later belde de buurman ons dat er een pakket aan de poort hing… Een kostbare videocamera, open en bloot aan de poort, en iedereen liet hem netjes hangen.

Naambordjes

De afgelopen jaren kregen steeds meer dorpjes in onze gemeente straatnamen. De bordjes verschilden per dorp. Meestal zijn het mooie tegeltableautjes met daarom de straatnaam in handgeschilderde letters. Met smart wachtten wij af wanneer wij eens aan de beurt zouden zijn. Nou, als allerlaatste!

Straatnamen in Maladão

Maar nu is het dan toch eindelijk zover. De Comissão de Melhoramentos van Maladão had erover vergaderd en voor elke weg, straat, plein en pad een naam bedacht. De naamborden werden gemaakt en geplaatst. Op 19 juni werden de borden officiëel geïnaugureerd door de burgemeester en de pastoor. En natuurlijk werd de ceremonie afgesloten met een lunch voor alle dorpsbewoners in het dorpshuis. En nu hebben wij dus een echt adres: Wij wonen in de Rua da Redonda.

Maar we hebben nog steeds geen huisnummer! Wanneer dat komt? Geen idee. Gelukkig staat er maar één huis in de Rua da Redonda, het onze.

Rua da Redonda, onze straat

Rua da Redonda, het bord

Rua Dona Alzirinha

Rua do Lameiro

Op deze markt kun je schoenen, kleding, beddengoed, meubels, tassen, plastic teilen en bakken in alle kleuren en maten, gereedschappen, keukengerei en wat al niet meer kopen.

In de overdekte markthal wordt fruit, groenten en vlees en vis verkocht. Buiten de hal is een standplaats voor particulieren die groenten en fruit uit eigen tuin verkopen. Dit zijn meestal oude vrouwen die hier iets hopen te verkopen. Als je bij ze langs loopt wordt je smekend aan gekeken om toch alsjeblieft iets bij hun te kopen. Dit doen we dan ook vaak, wat eieren en fruit hebben we altijd wel nodig.

Op een aparte gedeelte staan de zigeuners al schreeuwend hun waar aan te prijzen. T-shirts, bloesjes en topjes voor drie euro, spijkerbroeken voor tien euro. De kwaliteit is er ook wel naar… Meestal staan er veel vrouwen tussen de kleren te graaien, ik doe daar graag aan mee.

De markt in Arganil

Verderop is er nog een gedeelte waar planten en fruitbomen en bakken vol sla-, kool-, tomaten-, en paprikaplanten worden verkocht. Ook hier is het altijd erg druk. En dan is er nog levende have te koop, kippen, ganzen, eenden, kalkoenen, konijnen en soms jonge honden!

De kippenkraam

Kippen voor de buurvrouw

We kwamen op een geweldig idee om twee kippen te kopen voor onze buurvrouw. We zochten twee uit die over een maand eieren gaan leggen. Helemaal blij liepen we binnen de kortste keren met een doos met twee kippen en een zak kippenvoer en allerlei andere boodschappen over een erg warme markt. En we moesten nog de halve markt over… Beetje te vroeg gekocht? De boodschappen brachten we naar de auto, maar de kippen moesten we wel verder meesjouwen, het was veel te warm in de auto.

Café

Even koffiedrinken zat er ook niet in, we zagen het niet zitten om het café in te gaan met een doos met kippen. Al is dat hier niet zo vreemd, want de mensen lopen met van alles het cafe binnen om even staande een espresso te drinken.

Dus maar naar huis en op weg naar de buurvrouw. Ze vond het prachtig en was erg blij met de kippen. Samen brachten we ze naar het kippenhok, waar een oude kip zich snel uit de voeten maakte. De buurvrouw moest ze even vasthouden in de handen, en straalde van oor tot oor.

Onze buurvrouw met de twee kippen

Later in de middag kwam ze bij ons, altijd gezellig, even praten. Ze vertelde dat ze het hok had schoongemaakt en dat de kippen al wat hadden gegeten en gedronken, en dat ze zich wel thuis voelden. Als ze tegen ze praatte tokten ze terug! Helemaal goed dus,

Wijn genoeg!

Tijdens ons verder verblijf kwam ze ons elke dag even vertellen hoe het met de kippen ging, en deed dan voor hoe ze voer pikken en hoe ze “tokken”. Ze geniet duidelijk van de kippen, en is erg dankbaar, vraagt steeds of we nog olijfolie en wijn hebben. Wijn hebben we genoeg! We moeten haar misschien eens op een vriendelijke manier zeggen dat we de wijn niet zo lekker vinden, anders blijft ze maar flessen brengen.

Ze woont tijdelijk bij haar zus, omdat ze nogal ziek is. Dit is ook wel te merken, ze loopt erg langzaam en ziet er ook niet zo gezond uit. In het gehucht staan oude huizen en nog meer ruïnes. Wat een spookstraat. Onze komst blijft niet onopgemerkt, want er gaan meerdere deuren open en we worden vriendelijk door iedereen begroet.

De straat waar we doorheen liepen

We moesten met N. mee naar huis om haar zus te ontmoeten. We kwamen bij een huis met binnenplaats met potten met mooie planten. In een mum van tijd waren we omringd door vijf vrouwen en zes honden! Na weer vriendelijke begroetingen stonden we daar met de mond vol tanden, en nu…? Maar we moesten met N. en haar zus mee in huis, dat betekende een trap op, wat nogal moeilijk was voor de zussen. Wat wonen de mensen die niet meer zo goed ter been zijn toch lastig hier op het platteland.

Eenmaal gezeten in het nette, warme kamertje werd ons gevraagd of we een glas wijn wilden. Nou eigenlijk niet, omdat we de zelf gemaakte wijn hier kennen. Maar we wilden niet onbeleefd zijn dus namen we een glas. Voordat de wijn was ingeschonken waren we weer tien minuten verder!

Huis bekijken

Na de wijn werd het toch tijd om weer weg te gaan, het begon al te schemeren. We bedankten voor de gastvrijheid en wilden gaan, maar dat ging zo maar niet. Ik werd bij de arm gepakt en moest het huis bekijken, Henk was de trap al af en stond al buiten. Hij wel! Het huisje was klein, maar netjes en stond vol met plastic bloemen en fotolijstjes met foto’s van de hele familie waarvan ze me de complete stamboom vertelden. Pfffff. Maar ze zijn trots op de spullen die ze hebben. Na zoenen op mijn wangen stond ik dan ook eindelijk buiten.

Bloemen bij het huis van een buurvrouw

Op weg naar huis werden we staande gehouden door een vrouw die bezig was haar plantjes te verzorgen. We waren al eens staan gebleven bij dit huis omdat hier heel veel planten in potten staan, en de eigenaar duidelijk van planten houdt. We werden toen aangesproken door de man van de vrouw waar de planten van zijn. Hij liet ons toen hun binnenplaats zien met nog meer prachtige planten. En ook hier moesten we zijn huis van binnen bekijken. De man had onze belangstelling voor planten vast aan zijn vrouw verteld, omdat ze ons nu planten mee wilde geven.

Het communiceren ging met veel gebaren gepaard, ze leek wel een actrice, want het leek wel een act uit een toneelstuk hoe ze uitbeeldde dat de planten in de zon slap gingen hangen, maar in de ochtend weer fier overeind zouden staan.

Het wordt al donker

Het was inmiddels zo donker geworden dat de planten met een zaklantaarn bij elkaar gezocht werden. We kregen heel wat mee, en ze wilde er geen geld voor, ze genoot er van om te geven zei ze, een hele aardige vrouw, eindelijk iemand van onze leeftijd. Zwaar beladen vervolgden we onze weg.

Bij het huis van een buurman die met zijn jonge gezin vlak bij ons woont, maar die we nu pas hebben leren kennen, hoorden we ook nog gerommel. Hij was nog bezig met besproeien van zijn uitgebreide en keurige groentetuin. “Ah, Enrique (Henk) wil je een biertje?” Dat liet Henk zich geen twee keer vragen, de buurvrouw kwam met twee biertjes aan. De conversatie blijft bij korte zinnetjes, een echt gesprek voeren dat lukt ons (nog) niet.

Om half elf kwamen we eindelijk ons hek door. Wat een leuke avond!

Onze schoonmaakhulp lijkt tien levens tegelijk te leiden. Hoe ze het doet is ons een raadsel. “Não há crise” (Maak je niet druk! Het is geen crisis!), lacht ze. “Als ik zou kunnen, zou ik de wereld veranderen.” Een interview met onze bijdehante dorpsgenote Isabel da Conceição André.

We leerden Isabel kennen, toen we een paar jaar geleden op zoek gingen naar familie van het kind dat in de jaren vijftig verdronken zou zijn in de levada onder onze voormalige graanmolen. Dorpelingen hadden dat gruwelijke verhaal verteld kort nadat wij waren verhuisd, maar nergens was een tastbaar bewijs te vinden. In Alvoco das Várzeas vonden we Isabel, één van de twee zussen van het onfortuinlijke meisje.

Isabel spreekt

Arm

“Ik was pas zestien maanden toen het ongeluk gebeurde maar het heeft mijn leven getekend”, zegt Isabel nu. “We waren erg arm en mijn moeder vertelde heel vaak dat zij mijn hongerige zevenjarige zusje voor de volgende dag iets meer aardappelen had beloofd. Die dag verdronk ze. Er werd weinig over gepraat in onze familie. Ik denk dat als ik geleerd had om me meer te uiten, ik later niet gescheiden zou zijn, bijvoorbeeld.”

Isabel is nu 54 jaar. De meeste familieleden werkten vroeger op het land, maar haar grootouders waren molenaars. “Ik heb het in mijn leven niet gemakkelijk gehad. Toen ik jong was, vroeg mijn grootmoeder me eens om dennenappels te rapen. Als dank voor een volle zak kreeg ik een ei. Dat was mijn avondeten.” Het harde leven vormde haar, maar ze liet zich niet in een traditionele lijdende rol kneden. Integendeel: “Ik leerde te vechten. Ik wil iets bereiken in mijn leven want: ‘Parar é morrer’.” (Stilstand is sterven oftewel: Stilstand is achteruitgang oftewel Rust roest.)

Tegen de stroom in

Ze ging als kind weliswaar naar de lagere school, maar pas onlangs rondde ze het – in haar jeugd nog niet verplichte – negende jaar af, dankzij de Rede Nacional de Centros de Reconhecimento, Validação e Certificação de Competências  (RVCC), een soort volwassenenonderwijs. Dat gaf haar veel zelfvertrouwen. Ze is nu met het tiende jaar bezig dat opleidt tot administratief medewerkster.

Ze roeit tegen de stroom in, haar hele leven al. “Ik haalde mijn rijbewijs omdat ik onafhankelijk wilde zijn. Daar was ik best trots op.” Als jonge vrouw verhuisde ze naar Lissabon. Haar vader probeerde haar tegen te houden: “Hij dreigde dat als ik zwanger zou worden, ik nooit meer thuis hoefde te komen.”

Isabel werkte ruim vijfentwintig jaar in fabrieken en als schoonmaakster en trouwde met een vrachtwagenchauffeur. Haar zoon – nu 19 jaar – werd geboren, maar het huwelijk strandde. Ze keerde terug naar Alvoco das Várzeas.

Zingen

Haar moeder is inmiddels overleden; haar vader is negentig jaar en ziek. Isabel verzorgt hem terwijl haar oudere zus zich weinig aan hem gelegen laat liggen. De man die haar het leven zo moeilijk maakte ligt nu de hele dag in bed in haar kleine, donkere en vochtige huisje. Ook haar zoon woont nog bij haar in. Hij gaat naar school, maar is de rest van de tijd gekluisterd aan de t.v. of pc, als Isabel deze niet voor straf achter slot en grendel zet tenminste.

Isabel zingt in het koor

Ondanks deze somber stemmende omstandigheden schoffelt ze blijmoedig in haar tuin en voedert ze haar twee hondjes, kat en konijn. Ze gaat naar school, maakt consciëntieus haar huiswerk en slaagt voor tussentijdse testen. Ook zingt ze in het dorpskoor en onlangs konden we haar zelfs in een toneelstuk bewonderen. Het bomvolle zaaltje gierde het uit toen ze als sigarenrokende landeigenaar het toneel betrad. Ze was aanwezig tijdens een roerige vergadering over de nieuwe waterzuiveringsinstallatie, gaf acte de présence tijdens de recente opening van het nieuwe bibliotheekje in het dorp en zat aan bij het jaarlijkse vrouwendiner, O Jantar das Gatas (Diner van de ‘katjes’) van Alvoco das Várzeas.

Isabel aan het toneel

Isabel zingt tijdens het Jantar das Gatas de Alvoco das Várzeas

Humor

Ze is, kortom, een actief lid van onze dorpsgemeenschap. Met haar wilskracht, optimistische kijk op het leven en gevoel voor humor neemt ze veel mensen voor zich in. “Ik ben iemand met veel vertrouwen in de toekomst en solidair met anderen. Ik wil mijn steentje bijdragen aan een betere maatschappij.”

Bovendien is er het onwankelbare geloof in God. “Er is altijd iemand die ons beschermt, maar je moet wel onvoorwaardelijk in hem geloven.” Dat de pastoor het liet afweten, toen we in 2009 het gedenkplaatje onthulden ter nagedachtenis aan haar zusje, moet haar diep gekrenkt hebben. “Daar heeft de kerk geen ceremonie voor”, had hij gezegd. Ze liet zich niet uit het veld slaan: “Dan doen we het toch zelf?” en ze hield ter plekke een aangrijpend verhaal.

Onthulling van een gedenkplaatje voor haar zusje Emilia

Eén keer per week, en als we gasten hebben vaker, komt ze schoonmaken. Dan doorspekt ze haar verhalen met uitdrukkingen en grapjes die ik maar half versta en krijgen we de slappe lach aan weerskanten van de op te maken bedden. Zij geeft ons het gevoel dat we deel uitmaken van een gemeenschap en daar zijn we haar erg dankbaar voor.