Inderdaad een ode, want Ortigão is razend enthousiast over Nederland. Zoals hij meteen in de inleiding zegt: “Een van de dingen, die mij naar Holland hebben gevoerd, is mijn begeerte, door het voorbeeld van een klein, heldhaftig volk mijn eerbied voor nederige deugden en mijn liefde voor eenvoudige zaken des levens te vergroten, als het beste middel tegen de neurosen van ons eigen volk.”

Daarmee is de toon gezet, ook voor wat betreft de stijl van het boek, die vanzelfsprekend negentiende-eeuws is, met zinnen als “De stoutste literaire verbeelding zou geen beeldspraak kunnen vinden, zo fantastisch als de werkelijkheid van de d i j k om de onvergelijkelijke hardnekkigheid en onovertroffen durf van het Hollandse volk onder woorden te brengen.”

Ondanks die stijl en de wat roze bril van Ortigão is het een leuk boek om te lezen. Het is eigenlijk wel prettig om zo veel lof toegezwaaid te krijgen en de beschrijvingen van Nederland in 1883 zijn vermakelijk. Nederland is sindsdien natuurlijk ingrijpend veranderd.

In Amsterdam bezoekt Ortigão onder meer de slijterij van Wijnand Fockinck in de Damstraatpassage en die van Bols in Kalverstraat. Hij kijkt vanaf een terras naar de plattelanders, die naar de wereldtentoonstelling komen, velen nog in klederdracht. Ortigão blijft overigens niet in Amsterdam, maar reist heel Nederland door. Hij geeft hoog op van de Nederlandse properheid, maar in Broek in waterland overdrijven ze. “Broek-in-Waterland is, op zindelijkheidsgebied, om zo te zeggen een geconcentreerd vleesextract, getrokken uit het rund dat Holland heet. De nationale deugd der properheid wordt hier tot een ethnologische epidemie, een idée fixe, een algemene waanzin. De mensen daar zijn van de boenduivel bezeten. Het zijn de epileptici van de bezem, de convulsionaires van de borstel, zij lijden aan een schoonmaakwoede, die aan het delirium grenst.” Vandaag de dag is het op deze manier verwijzen naar ziektes niet zo correct, evenmin als het vermelden dat een handelaar joods is, zoals Ortigão een aantal malen doet. De tijden zijn veranderd.

In Den Haag is Ortigão onder de indruk van het Haagse Bos, dat hij het fraaiste park van Europa vindt. Het Bois de Boulogne in Parijs en Hydepark in Londen zijn volgens hem in vergelijking armzalige tuintjes. In Scheveningen baden mannen en vrouwen gescheiden, al is er ook al een een gemengd gedeelte, vanwege de toevloed van Franse toeristen. In een Arnhemse club (met het “meest volmaakte comfort”) hebben de verschillende soorten port Engelse namen: London, London Old, London Particular, London Select. “Zo volkomen hebben onze kooplieden de Portugese handel aan vreemdelingen overgelaten.”

In Alkmaar denkt Ortigão dat de mensen zich ’s avonds wel zullen vervelen. De Alkmaarders denken daar anders over: “O, vervelen, neen! Wij hebben toch ons familieleven. (…) Wij spelen domino en wij leggen een kaartje. Zo gaat het in het hele oude Holland. Alleen in Amsterdam zijn de mensen de hele avond op straat. Maar dat is niet zoals het hoort.”

Ook in de vergelijking met de andere Germaanse volken komt de Hollander er bij de schrijver goed vanaf. “Door de soepelheid van zijn geest is de Hollander het minst Germaans van alle Germanen.” Portugezen voelen zich volgens Ortigão daarom veel meer thuis in Den Haag dan in Berlijn. Met bewondering beschrijft Ortigão dat de Hollanders niet onderdanig zijn tegenover hooggeplaatste personen. Ook de Hollandse koppigheid passeert de revue.

Ramalho Ortigão is wel wat erg positief over Nederland. Hij neemt zelfs nog de moeite om te vertellen dat de Portugese dichter Filinto Elísio (pseudoniem van Francisco Manuel do Nascimento, 1734-1819) het niet zo kwaad meende met zijn versregels over Holland: “Een eindeloze maand moet ik nog dulden de kopp’ge tronies van die boerenpummels …” Elísio legt ergens uit dat zijn uitbarsting meer lag aan zijn eenzaamheid en het feit dat hij geen Hollands sprak dan aan de Hollanders.

Holland 1883 lees je glimlachend weg. Glimlachend om de wat roze bril van Ortigão, om de vermakelijke stijl en ook omdat de negentiende-eeuwse samenleving zo anders was.

Holland 1883

Ramalho Ortigão, Holland 1883, vertaling M. de Jong. Oorspronkelijke titel: A Holanda. Nog verkrijgbaar via onder meer boekwinkeltjes.nl.

Dit artikel is eerder gepubliceerd in Blik op Portugal, juni 2011.

Meer artikelen van Bert Ernste

• Bert Ernste – website
• Bert Ernste – blog

Ben je eenmaal ingeburgerd, dan kan het echte vergelijken beginnen. Veel Nederlandse emigranten zijn vrij kritisch over Nederland. Dat wordt ze vaak niet in dank afgenomen door de thuisblijvers. In zijn algemeenheid geldt dat Nederlanders niet zo goed tegen kritiek van buiten kunnen. Dat geldt zowel voor kritiek van Nederlandse emigranten als van buitenlanders.

In die context besteed ik graag aandacht aan het boek Gods toorn over Nederland van J. Rentes de Carvalho, Portugees schrijver (onder andere van Ernestina) en immigrant in Nederland. ‘Gods toorn in Nederland’ laat zien hoe hij aanvankelijk tegen Nederland aankeek (ook beschreven in Waar die andere God woont) en hoe zijn mening in de meer dan vijftig jaar die hij nu in Nederland woont, veranderde. Voor de goede verstaander een zeer interessant boek, omdat Rentes de Carvalho mooi beschrijft waar zijn mening in de loop der jaren veranderde en waar niet, en hoe zijn eigen persoonlijkheid (aartsindividualistisch) en eigen ontwikkeling daar weer invloed op hadden.

De schrijver geeft meteen in het eerste hoofdstuk aan dat hij wedergeboren zou willen worden als Nederlander, maar dan wel als doorsneeburger. Dan laat Rentes de Carvalho zien hoe hij aanvankelijk de Nederlandse samenleving benaderde als Portugees. Aan verzekeringen deed hij bijvoorbeeld niet. Hij snapte niets van de Nederlandse neiging om alles te willen verzekeren. Belasting betalen was voor hem ook wezensvreemd. In de jaren zeventig van vorige eeuw ging hij evenwel om. Volgens de schrijver een van de bewijzen van zijn “bijna volmaakte assimilatie”. “Van de ene op de andere dag liet ik me in beslag nemen door alle vrezen die dit volk kwellen, vanaf het gevaar van overstroming tot dat van brand, van het breken van een arm of been tot het annuleren van een reis.”

Gods toorn over Nederland van J. Rentes de Carvalho

Waar Gods toorn over Nederland zo’n vijftig jaar bestrijkt is het ook interessant om te lezen hoe Rentes de Carvalho de veranderingen in Nederland ervaart. De paternalistische samenleving van de jaren vijftig, die een maatschappelijk werkster stuurt om te inspecteren of zijn baby “goed behandeld werd en of de hygiënische omstandigheden in orde waren. ‘En waarom zou die niet goed worden behandeld?’ ‘Nou, aangezien meneer een buitenlander is …’”

Rentes de Carvalho beschrijft hoe hij de eerste twee, drie jaren van de jaren zestig in een staat van permanente oorlog met Nederland en de Nederlanders leefde, “waarin weinig van land en volk aan de bitterheid van mijn kritiek ontsnapte”. Met een nieuwe functie (aan de universiteit) en de veranderingen van de jaren zestig verandert zijn visie op Nederland. De beschrijving van de veranderingen in Nederland (onder andere in De Bijlmer, waar hij woont) is amusant en soms scherp. De schrijver komt tot de ontdekking dat Nederland hem heeft gemaakt tot wie hij is. “En men mag weten dat ik het land er dankbaar voor ben.”

Uiteraard betekent dat niet dat hij zijn Portugese wortels kwijt raakt. Een deel van het boek gaat over hoe hij Portugal ziet in de Europese context. Hij was indertijd uiterst kritisch over Portugal.

Rentes de Carvalho vervolgt zijn boek met de opkomst van Pim Fortuyn en de moord op Theo van Gogh en wat dat deed met Nederland. Ayaan Hirsi Ali en de vulgarisering van de televisie komen langs, beschreven op een scherpe, maar tegelijk ook milde toon. Rentes de Carvalho is genaturaliseerd Nederlander en die keuze licht hij aan het einde van het boek toe.

Gods toorn over Nederland is zeer lezenswaardig. De eerlijkheid van de schrijver over dingen die hij als kersverse immigrant fout zag, zijn milde verbazing over Nederland en de beschrijving hoe hij zijn denkbeelden bijstelt en nu overtuigd Nederlander is, ondanks nog steeds bestaande kritiek, maken het samen tot een mooi boek, al is het soms wat springerig van onderwerp naar onderwerp.

Dit artikel is eerder gepubliceerd in Blik op Portugal, juni 2011.

Meer artikelen van Bert Ernste

• Bert Ernste – website
• Bert Ernste – blog

Ernestina - J. Rentes de Carvalho

Rentes de Carvalho, die al jaren in Nederland woont, is zeer bekend geworden met zijn Portugal, een gids voor vrienden en Waar die andere God woont (over zijn ervaringen in Nederland). Hij is een ouderwetse verteller. “Ik verzin niets en verfraai niets. Zo was het in de tijd van mijn voorouders en zo was het in mijn kinderjaren.”

Ernestina

Ernestina is dus biografisch. Het alter ego van Rentes de Carvalho is in het boek de vierjarige José Avelino, die geboren wordt in Vila Nova de Gaia bij Porto. Zijn moeder Ernestina komt uit Estevais in de provincie Trás os Montes (Achter de Bergen). Voor Nederlanders is het een plezier om te lezen over het ruige berggebied en over het (harde) leven rond de jaren dertig van vorige eeuw.

De inwoners van Estevais leefden in bittere armoede. Bijgeloof speelde in de bergdorpen een grote rol. Grootvader António, ‘de Schoenmaker’, sloofde zich uit door iedereen van schoenen te voorzien, een barretje te runnen en ook nog eens dagelijks op het land te werken. “Al was het snikheet of ijskoud, al kroop iedereen op de vlucht voor regen en wind behaaglijk rond de haard, de Schoenmaker pootte, zaaide, ploegde, snoeide en schoffelde als een bezetene. Van het eerste ochtendkrieken tot de laatste zonnestralen.”

Ernestina is de onhandelbare dochter van de Schoenmaker. Daardoor ontsnapt de kleine José Avelino aan een hard bestaan in de bergen. Als klein kind werd Ernestina al ‘de duivel in menselijke gedaante’ genoemd. Uiteindelijk zien haar ouders zich gedwongen om Ernestina te laten opvoeden door de zuster van de schoenmaker, die getrouwd is met Zé Maria, een douanier in de haven van Porto. Als Ernestina groter wordt, wordt ze min of meer gedwongen te trouwen met de zoon (Afonso) van Zé Maria in de hoop dat het huwelijk Afonso, die te veel in de kroeg zit, op het rechte pad brengt. Uit dit huwelijk komt de kleine José voort.

Boeken en film

De jonge José trekt veel op met Zé Maria, die hem al vroeg leert de krant te lezen en door het raam met zijn verrekijker naar Porto te kijken. José Avelino wordt een verwoed lezer. Uren lang zit hij gebogen over boeken als de Grande Dicionário Universal Ilustrado. Daarna is het de bioscoop, die de hem in zijn ban houdt. “Het was een bioscoop die mij de beelden leverde waarmee ik, samen met die uit boeken en mijn fantasie, het verleden van mijn familie herschiep, dat samen met hen ‘beleefde’, terwijl ik tegelijkertijd, onbewust al schrijver, gebruik maakte van de mogelijkheid om dingen die ik niet prettig of mooi vond te verfraaien, te vergeten of weg te moffelen.”

Ernestina is uiteindelijk wel een beetje dubbel. Het leven in Estevais was keihard voor José’s grootouders, maar uit het boek blijkt dat het voor Rentes de Carvalho ook een kinderparadijs was, als hij bij zijn grootouders was. “Als ik daar tegenwoordig langskom, roepen de lucht, de grond, de kleuren, de bomen nog steeds de zelfde gelukzaligheid en euforie op.”, zo verzucht hij in de stoomtrein, die hem naar Estevais brengt.

Menig Portugalliefhebber heeft dezelfde dubbelheid, schat ik. We zoeken in Portugal iets van het oude, pure leven van vroeger, maar willen natuurlijk niet dat we ons van ’s ochtends vroeg tot ’s avonds laat moeten afbeulen op een rotsachtige akker in de bergen van Trás os Montes. We nemen toch graag de verworvenheden van de moderne wereld met ons mee naar ons mooie stekje op het romantische platteland.

Hoe dan ook, Ernestina is een prachtig boek.

Estevais nu

In de jaren negentig van vorige eeuw spande Rentes de Carvalho zich in om het dorp van zijn voorouders op te stoten in de vaart der volkeren door er toerisme te stimuleren. Rentes de Carvalho vergeleek in Portugal, een gids voor vrienden toeristen met allesvernietigende sprinkhanen, maar voor Estevais zocht hij niet naar ‘gewone’ toeristen, maar mensen, die zoeken naar rust, stilte, zuivere lucht en schoon water. In onder andere de Groene Amsterdammer zijn verslagen te vinden van de inspanningen (Groene 1 en Groene 2).

Het lijkt erop dat die pogingen niet veel effect hebben gehad, want op de website van Rentes de Carvalho staat dat Estevais eind 2005 honderdvijftien inwoners telde. Daarvan waren er drieëntachtig ouder dan zeventig jaar.

Meer artikelen van Bert Ernste

• Bert Ernste – website
• Bert Ernste – blog

De Britse drukker mocht serienummers gebruiken die al bestonden, zo beweerden de oplichters, omdat de biljetten in Angola gebruikt zouden worden. Er zou achteraf een opdruk ‘Angola’ op de biljetten worden gezet, zo stelden ze de firma Waterlow & Sons Limited gerust. De bende maakte de drukkers verder wijs dat ze om politieke redenen de transactie stil moesten houden. Het hoofd van de firma, sir William Waterlow, schreef nog wel een brief aan de Banco de Portugal, maar deze kwam nooit aan.

Waterlow & Sons produceerde 200.000 biljetten van 500 Escudos, wat een waarde vertegenwoordigde van bijna een procent van het Portugese nationale product in die tijd. Er waren ongeveer even veel echte als ‘onechte’ biljetten van 500. Met behulp van diplomatieke contacten werden de biljetten naar Portugal verscheept.

Dos Reis werkte samen met onder anderen de Nederlandse financier Karel Marang van IJsselveere en de Duitse spion Adolph Hennies. De in die tijd bekende Nederlandse actrice Fie Carelsen had een relatie met een van de andere zwendelaars, José Bandeira, broer van een Portugese diplomaat in Den Haag, en hield daar volgens het verhaal de nodige juwelen aan over. In de epiloog van het boek geeft Fie Carelsen haar visie op de oplichters.

Alves dos Reis

Alves dos Reis kreeg als bedenker van het geheel en vervalser van de documenten slechts 25 procent van de opbrengst, maar dat belette hem niet om snel rijk te worden. Hij richtte de Banco de Angola e Metropolis op. Ook nu vervalste hij weer diverse documenten om aan zijn banklicentie te komen. Vervolgens probeerde Dos Reis om de Banco de Portugal, die toen deels in privé handen was, over te nemen om op die manier een eventueel onderzoek naar de zwendel tegen te kunnen houden. Dos Reis had op een gegeven moment bijna een kwart van de aandelen, die hij nodig had, in handen.

Ontdekking

In 1925 kwamen er steeds meer geruchten in omloop over valse bankbiljetten in Portugal. De krant O Século dook in de zaken van Dos Reis en ging onderzoeken hoe het kon dat de bank van Alves dos Reis leningen kon verstrekken zonder klanten te hebben, die geld kwamen deponeren. Eerst dacht de krant nog dat het een Duitse tactiek was om de Portugese economie te verstoren en voordelen te winnen in de Portugese kolonie Angola.

Uiteindelijk legde O Século de zwendel bloot en ontdekte ook de Banco de Portugal dat er bankbiljetten in omloop waren met dezelfde serienummers. Dos Reis en de meeste van zijn kompanen werden gearresteerd.

De rechtszaak tegen Dos Reis duurde lang, omdat de vervalste documenten zo echt leken dat justitie lang dacht dat er medewerkers van de Banco de Portugal bij de fraude betrokken waren. Dos Reis kreeg twintig jaar gevangenisstraf. In maart 1945 kwam hij vrij. Hij werd later nog eens veroordeeld wegens fraude bij de verkoop van koffie uit Angola, maar hoefde niet meer de gevangenis in. Hij stierf als een armoedzaaier.

Karel Marang ontsnapte in eerste instantie, maar werd later in Nederland berecht. Hij kreeg slechts elf maanden gevangenisstraf. Daarna naturaliseerde hij tot Fransman en hij stierf als een rijk man in Cannes. De Banco de Portugal eiste en kreeg in Engeland een schadevergoeding van de firma Waterlow & Sons.

Dictatuur

Sommigen beweren dat de economische schade, die Dos Reis veroorzaakte met zijn grootschalige zwendel bij heeft gedragen tot de militaire staatsgreep van 1926. In zoverre dat het vertrouwen in de Portugese regering een klap had gekregen van de affaire zou dat waar kunnen zijn, maar de economische invloed van de zwendel was uiteindelijk toch tamelijk gering.

De omslag van het boek De man die Portugal stal

Wie deze affaire in geuren en kleuren na wil lezen, kan terecht bij De man die Portugal stal van Murray Teigh Bloom. Voor iedereen die heimelijk plezier heeft in een mooie zwendel, een heerlijk boek met diverse foto’s van betrokkenen. Het is tweedehands verkrijgbaar op Marktplaats.nl of Boekwinkeltjes.nl. In romanvorm beschreef Thomas Gifford het verhaal in De man uit Lissabon. De miljoenenzwendel die Portugal op zijn grondvesten deed schudden. Beide boeken zijn vertaald uit het Engels (The man who stole Portugal en The man from Lisbon).

Dit artikel is eerder gepubliceerd in Blik op Portugal, januari 2009.

Meer artikelen van Bert Ernste

• Bert Ernste – website
• Bert Ernste – blog

Enkeltje Portugal door João Pera

Dit tweede boekje ‘Enkeltje Portugal’ is net als het eerste ontstaan omdat ons een aantal verschillen opvielen tussen Nederland, waar we vandaan komen, en ons nieuwe thuis in Portugal. Vanwaar deze emigratie? Daar waren destijds voor ons een aantal goede redenen voor, die u na het lezen van dit boekje hopelijk zonder verdere verklaring ten volle zult begrijpen.

De campo

Als ik over de ‘Campo’ schrijf bedoel ik de zeer uitgestrekte buitengebieden. Een heuvelachtig terrein van veel vierkante kilometers met allerlei bomen en struiken, waar bijna niemand woont. Het enige levende dat je er kan tegenkomen is een herder met zijn kudde schapen of geiten. Wij wonen met groot genoegen in zo´n buitengebied. Er is ruimte en rust, ver van de toeristengebieden en midden tussen de Portugezen. Toch is het maar tien kilometer naar Albufeira en binnen vijf minuten ben je op de snelweg.

Negatief?

De verhaaltjes in dit boekje lijken soms een wat negatieve klank ten opzichte van Portugal en de Portugezen te hebben. Dat ligt aan uw bril! Mijn vrouw en ik hebben dit land en zijn bewoners in ons hart gesloten en houden er van. Zelfs dood gaan we niet meer terug naar Nederland.

Natuurlijk zijn er op tal van gebieden verschillen met wat we in Nederland gewend waren. Zeker in het begin keken wij wel eens vreemd tegen deze verschillen aan en hadden we er de nodige moeite mee. Die tijd is voorbij. Ondanks het feit dat we net als iedereen hard moeten werken om een paar euro’s boven tafel te krijgen, is het leven in Portugal zoveel meer waard om geleefd te worden.

Ik hoop dat u geniet van de verhaaltjes. Misschien kijkt u na het lezen van dit boekje met andere ogen naar dit fantastische land en zijn ongecompliceerde bevolking.

Veel leesplezier!