Belmonte is niet alleen de geboorteplaats van de ontdekkingsreiziger Cabral, maar ook één van de stadjes die deel uitmaakt van de toeristische Rota das Antigas Judiarias: een route langs oude Joodse wijken in de Serra da Estrela. Dat is bijzonder, want nog niet zo lang geleden waren de Joden in dit gedeelte van Portugal vrijwel onzichtbaar.

Het kasteel van Belmonte

Belmonte ligt op een heuvel aan de oostgrens van de Serra da Estrela, richting Spaanse grens. Vanuit het kasteel bovenaan de stad kijk je uit over een prachtig landschap. Samen met de kerk, gewijd aan São Tiago, en de kapelletjes vormt het 13de eeuwse kasteel een mooi architectonisch geheel. Belmonte is bekend vanwege Pedro Álvares Cabral (ca. 1460-1526), de zeevaarder die hier werd geboren, op 27 april 1500 in Brazilië landde en dit land voor Portugal in bezit nam. Cabral is alomtegenwoordig, bijvoorbeeld in de vorm van een standbeeld in de hoofdstraat waar hij een astrolabium (een hoekmeter) in de ene en een kruis met zwaard in zijn andere hand houdt. Bij één van de kasteelpoorten is nog het wapen van de Cabrals te zien met daarop twee geiten (=cabral).

De Joodse wijk in Belmonte

Joden

Maar we zijn in Belmonte omdat zich hier in de 15de eeuw een belangrijke Joodse gemeenschap vestigde, op de vlucht voor de vervolgingen in Castilië. Ze woonden buiten de muren van het kasteel in de wijk Bairro de Maroccos. De gemeenschap van zo’n 200 mensen heeft nog niet zo lang een rabbijn en beschikt pas sinds 1997 over een synagoge en een begraafplaats. Na hun verbanning uit Spanje in 1492 werden de Joden vanaf 1498 in Portugal vervolgd, toen koning Manuel beval dat ze zich moesten laten bekeren tot het christendom. Ze waren gedwongen om hun eigen godsdienst in het geheim te belijden. Hier en daar zijn in de smalle, bijna middeleeuwse straatjes aan de voet van het kasteel nog de symbolen van hun beroepen te zien zoals de schaar van de kleermaker. Je kunt je goed voorstellen hoe de mensen hun tradities en gebruiken achter de voordeur beleden. Sinds kort is het klimaat ten aanzien van Joden wat toleranter. Het gegroeide zelfbewustzijn komt tot uiting in een bescheiden Joods museum, dat in 2005 werd geopend en sindsdien druk wordt bezocht. Het belicht de Joodse geschiedenis in Portugal en meer specifiek die van de Serra da Estrela en Belmonte.

Op weg naar de synagoge

Joods museum

In het museum zijn de oudste bewijzen te zien van de Joodse aanwezigheid in Portugal: een muntencollectie uit de eerste eeuw en een grafinscriptie uit de vijfde eeuw. Er moet al in 1297 een synagoge zijn geweest in Belmonte, die later is verwoest. In het museum zijn verder exemplaren van oude Torahs, het heilige boek, en Menorahs, de kandelaar met zeven armen te bewonderen. Aangrijpend is een lijst namen en leeftijden op de muur van de slachtoffers van de Inquisitie: Sousa, Dias, Henriques, Fernandes, Mendes, Diogo, Rodrigues enzovoort enzovoort.

Namen van slachtoffers van de inquisitie

In de jaren ’20 van de vorige eeuw ontdekte de wetenschapper Samuel Schwartz (1880-1953) dat er in Trás-os Montes en in de Beiras veel Joden in het verborgene leefden. Een Joodse kapitein in het leger, Artur Carlos de Barros Basto (1887-1961) startte vervolgens verschillende acties om aan hun aanwezigheid bekendheid te geven. Maar het kwam toen nog niet echt tot een ‘coming out’. De mensen zelf wilden ook koste wat kost hun Joodse tradities geheim houden. Pas recentelijk is daar meer begrip en belangstelling voor. Dit uit zich, behalve in een museum, ook in publicaties, zoals van Maria José Ferro Tavares ‘A herança Judaica em Portugal’, in toeristische folders met informatie over de Joodse wijken in onder andere Covilhã, Guarda, Gouveia en Belmonte en in een Internationaal Festival van de Sefardische Geschiedenis, dat recent werd gehouden.

Cabral en Joden

Het zou voor de hand hebben gelegen om in het museum de relatie tussen de ontdekkingsreiziger Cabral en Joodse wetenschappers te belichten, maar dit wordt niet gedaan. Een zoektocht op Google leert bijvoorbeeld dat de omvangrijke vloot van Cabral, bestaande uit 13 schepen, 200 bemanningsleden, bagage, voedsel en wapens, werd gefinancierd door de tot het christendom bekeerde Jood Bartholomew Marchione. Andere invloedrijke Joden in het maritieme Portugal waren de Castiliaanse hofarts en kosmograaf John Faras en Gaspar de Lemos, die in India woonde toen hij werd benaderd door Vasco da Gama. Hij werkte vervolgens als tolk en adviseur voor deze beroemde ontdekkingsreiziger.

Plein in Belmonte

Het is inspirerend dat er steeds meer informatie komt – ook in het Engels! – over de Joodse aanwezigheid in Portugal, en in de Serra da Estrela in het bijzonder. Dat maakt dat je weer met nieuwe ogen naar je eigen omgeving kijkt.

Zie: http://www.rt-serradaestrela.pt/ENG/index.html, klik op: Tourism routes, vervolgens Cultural tourism en dan The Ancient Jewish Quarters Route

Het Joods museum bevindt zich in de Rua da Portela in Belmonte.

Vaak wordt een van de drie koningen afgebeeld als een zwarte (waarom is neger zo’n beladen woord?) of moor, al staat ook daar niets over in de bijbel. Na de ontdekking van Amerika (1492) werd deze soms vervangen door een Indiaan.

Adoração dos Reis Magos

Op bijgaand schilderij, toegeschreven aan Vasco Fernandes (Grão Vasco) of Jorge Afonso, zien we geen zwarte Balthasar, maar een Braziliaanse indiaan, meer precies een tupinambá. Het zou geschilderd zijn tussen 1501 en 1506. Uiteraard is de indiaan voor de gelegenheid gekleed. Brazilië was in 1500 ontdekt door Pedro Álvares Cabral, hoewel er discussie is of de Portugezen het gebied eerder ontdekten en dat stil hielden.

Het schilderij hangt in het museum Grão Vasco in Viseu, Portugal.

Meer artikelen van Bert Ernste

• Bert Ernste – website
• Bert Ernste – blog

Ook in mijn nieuwe stad greep de kerstsfeer hongerig om zich heen. De straten, pleinen winkels en media stroomden over van kerstkitsch en engelenzang. Hier kon ik het beter verdragen – want vreemdeling. In mijn woning had ik geen enkele verwijzing naar het feest, totdat een vriendin een kerstboompje-met-stekker voor mijn deur zette. Oké dan maar.

Kerststal

Ik zou naar de nachtmis gaan in de eeuwenoude kerk bij mij om de hoek. Die kans zou ik immers waarschijnlijk nooit meer krijgen. De dag ervoor voelde ik me al lekker somber worden; iedereen liep laatste boodschappen te doen, koos de laatste cadeaus en wenste elkaar een bom natal. Het experiment was begonnen.

Ik nam een paar glazen wijn om de tijd voor de nachtmis door te komen. Het was koud, guur en donker – ook binnenshuis moest ik mijn winterjas aan. Tegen middernacht ging ik dan. Er waren nog maar weinig andere mensen in de kerk en ik nam plaats op een van de lege kerkbanken. Het koor oefende vast de liedjes en ik probeerde zachtjes mee te zingen in de vreemde taal. De eenzaamheid kroop al omhoog. Om me heen arriveerden de andere kerkgangers, allemaal in groepjes. In familieverband namen ze hele rijen in beslag, behalve die van mij. Voor, achter en naast me bleef een kring van leegte vrij. Een eiland van eenzaamheid. Iedereen kon zien dat ik Alleen was.

Mijn tranen kwamen. Huilend zong ik de kerstliedjes mee, huilend stond ik op en knielde ik neer in het ritme van de dienst. Ik liet ze stromen, voelde me eenzaam, alleen en ellendig. Het experiment was in volle gang.

Op een zeker moment in de dienst nodigde de priester alle aanwezigen uit om elkaar een gezegend kerstfeest te wensen, met een hand of met een zoen. Ik zag iedereen naar links en rechts buigen en elkaar gelukzalig omarmen. Op mijn eiland gebeurde niets. Niets. Ik stond daar maar, durfde niet om me heen te kijken en bezag het vanuit mijn ooghoeken, door mijn tranen heen. En toen gebeurde het.

Een vrouw maakte zich los van haar familie. Ze begon naar me toe te schuifelen, een beetje zijwaarts lopend langs de smalle kerkbank. Ik keek opzij en zag haar langzaam dichterbij komen, in haar gehaakte omslagdoek. Een mens kwam naar mij toe! Terwijl ze naderbij kwam, wees ze met een vinger op de zijkant van haar bovenlip. Daar was iets. Hoorde het bij een ritueel? Moest ik ook iets doen? Toen ze bij me stond om me te omhelzen, zag ik het: koortsuitslag. Niet zoenen dus. We gaven elkaar een luchtkus op mijn eiland. Ik geneerde me allerminst voor mijn betraande gezicht; zij rook naar oude kleren.

Het was een magisch moment. Ik zag de regisseur, cameramensen, de setdresser, artdirectors, belichters en de rest van de crew die deze filmscène aan het draaien waren – in één take, niks meer aan doen. Ik hoorde de filmmuziek die met de beelden meeliep. Of waren het engelen?

Na afloop liep ik terug naar huis. Nog steeds koud, alleen, ellendig maar tegelijkertijd vervuld en gelouterd. Experiment geslaagd, laat de Kerst maar komen.

Porto

In Porto wordt het feest van São João in de nacht van 23 op 24 juni groots gevierd. Het is een waar straatfestijn waarbij alle uitspattingen zijn toegestaan. Zo hebben de feestvierders plastic hamers in de hand waarmee ze andere feestgangers voor de grap op het hoofd slaan. Naast het dansen op straat is het vuurwerk boven de Douro rivier het hoogtepunt van de avond.

Heidens

De oorsprong van dit katholieke feest is heidens. Dit zie je nog terug in het dansen in het donker rond het kampvuur, waar geurige kruiden worden verbrand en het oplaten van grote papieren ballonnen.

Eten en drinken

São João wordt gevierd met speciale gerechten: Caldo Verde (koolsoep met aardappel), gegrilde sardines, brood en rode wijn zijn onmisbaar voor de feestvierders.

sardientjes op de barbecue

Sardinhada

In Maladão, ons dorpje, wordt het feest van São João jaarlijks gevierd met een sardinhada, een maaltijd met gegrilde sardientjes voor het hele dorp. Hieronder een fotoreportage van deze bijzondere avond.

Ballonnen

Nog later werd er een grote papieren ballon opgelaten. Daar heb ik helaas geen foto’s van, m’n batterij was op. Volgend jaar.

Sacramentsdag (Corpo de Deus in het Portugees) is een hoogfeest binnen de Rooms-katholieke Kerk dat valt op de tweede donderdag na Pinksteren. Op dit feest wordt gevierd dat Jezus Christus zich in de gedaante van brood en wijn aan de gelovigen wil geven als voedsel en voortdurend onder de mensen wil blijven door middel van zijn waarachtige tegenwoordigheid in de geconsacreerde offergaven. De eerbied die in de Rooms-katholieke Kerk voor de geconsacreerde hostie bestaat, wordt op deze feestdag benadrukt.

Op die dag wordt de sequens Lauda Sion gezongen in de H. Mis en op sommige plaatsen wordt na de Mis de geconsacreerde hostie in een monstrans geplaatst, ter aanbidding. Ook gaat op deze dag de sacramentsprocessie uit, waarbij de priester de geconsacreerde hostie in een monstrans door de straten van de parochie ronddraagt.

In verschillende landen, waaronder Portugal, is Sacramentsdag een officiële feestdag.

Geschiedenis

Sacramentsdag werd vanaf de late middeleeuwen een populaire feestdag, te beginnen in het bisdom Luik vanaf circa 1246, waar Juliana van Cornillon zich had beijverd voor de verering van het Heilig Sacrament. Vanaf 1252 blijkt het in diverse (West-) Duitse gebieden reeds een verplichte feestdag te zijn. In 1264, met de publicatie van de bul Transiturus, bepaalde Paus Urbanus IV, ooit als aartsdiaken werkzaam in Luik, dat deze feestdag door de hele Latijnse Kerk gevierd moest worden. Clemens V bevestigde officieel de erkenning van dit feest door de publicatie van de bul In Domine (oktober 1311 – mei 1312), eveneens opgenomen in de Clementinae. Het feest won van toen af aan populariteit en zou in de vijftiende eeuw tot één van de populairste kerkelijke feesten uitgroeien.

(bron: Wikipedia)

Sacramentsdag in Arganil

In Arganil is de processie wel heel bijzonder. Alle straten waardoor de processie gaat, worden door de bewoners gedecoreerd met mooie mozaieken van kleurige bloemblaadjes en geurige kruiden. De kinderen doen op Sacramentsdag hun Eerste Heilige Communie. Zij lopen, mooi aangekleed, mee in de processie.