Enkeltje Portugal door João Pera

Dit tweede boekje ‘Enkeltje Portugal’ is net als het eerste ontstaan omdat ons een aantal verschillen opvielen tussen Nederland, waar we vandaan komen, en ons nieuwe thuis in Portugal. Vanwaar deze emigratie? Daar waren destijds voor ons een aantal goede redenen voor, die u na het lezen van dit boekje hopelijk zonder verdere verklaring ten volle zult begrijpen.

De campo

Als ik over de ‘Campo’ schrijf bedoel ik de zeer uitgestrekte buitengebieden. Een heuvelachtig terrein van veel vierkante kilometers met allerlei bomen en struiken, waar bijna niemand woont. Het enige levende dat je er kan tegenkomen is een herder met zijn kudde schapen of geiten. Wij wonen met groot genoegen in zo´n buitengebied. Er is ruimte en rust, ver van de toeristengebieden en midden tussen de Portugezen. Toch is het maar tien kilometer naar Albufeira en binnen vijf minuten ben je op de snelweg.

Negatief?

De verhaaltjes in dit boekje lijken soms een wat negatieve klank ten opzichte van Portugal en de Portugezen te hebben. Dat ligt aan uw bril! Mijn vrouw en ik hebben dit land en zijn bewoners in ons hart gesloten en houden er van. Zelfs dood gaan we niet meer terug naar Nederland.

Natuurlijk zijn er op tal van gebieden verschillen met wat we in Nederland gewend waren. Zeker in het begin keken wij wel eens vreemd tegen deze verschillen aan en hadden we er de nodige moeite mee. Die tijd is voorbij. Ondanks het feit dat we net als iedereen hard moeten werken om een paar euro’s boven tafel te krijgen, is het leven in Portugal zoveel meer waard om geleefd te worden.

Ik hoop dat u geniet van de verhaaltjes. Misschien kijkt u na het lezen van dit boekje met andere ogen naar dit fantastische land en zijn ongecompliceerde bevolking.

Veel leesplezier!

Jarenlang runde zij in haar eentje de Taberna (het café) van Maladão. Zij was de spil van het dorp en wist alles van iedereen. Ondanks haar analfabetisme een wijze vrouw, die over niemand roddelde. Onze buurvrouw. Ik hield van haar. Vanmorgen is zij in Arganil begraven.

Tia (tante) Ermelinda was één van de eerste mensen die ik in Maladão leerde kennen. Ik zag haar voor het eerst in 1995, toen wij ons huis hier vonden. Haar café, de Taberna, was het middelpunt van Maladão, het punt waar je iedereen ontmoette. Sinds 1995 is dat nog niet veranderd. Nog steeds komt bijna iedereen er ’s morgens vóór het werk een kopje koffie drinken en ’s avonds na het werk een biertje of een glas wijn.

De Taberna van Tia Ermelinda, 1995

In de jaren dat wij hier nog niet woonden kwamen we vaak in de vakanties naar Maladão en de eerste die we dan altijd opzochten was Tia Ermelinda, in het café. Haar man leefde toen nog, maar die zag je zelden. Hij piepte er graag tussenuit om stiekem te gaan drinken, wat vaak tot luidruchtige ruzies in het café leidde. Na zijn dood, een jaar of 7 geleden, knapte Ermelinda zichtbaar op.

Tia Ermelinda met onze dochters, Kerstmis 1996

Tia Ermelinda, Kerstmis 1996

Rekenen

Het café was tevens een klein kruidenierswinkeltje, omdat er verder helemaal geen winkels in Maladão waren en veel mensen nog geen auto hadden. Bijna iedereen kocht en dronk op de pof. Tia Ermelinda kon niet lezen, schrijven of klokkijken, maar ze wist precies wie haar nog wat schuldig was. Rekenen kon ze goed en ze hield lange lijsten met bedragen bij op grote vellen papier, die ze uit haar hoofd en met behulp van haar vingers optelde. Die vellen lagen in een grote lade onder de toonbank, en daar borg ze ook altijd onze post op, want de postbode kwam niet bij ons (wat afgelegen) huis. Het was mij altijd een raadsel hoe ze alles weer kon vinden tussen al die papieren.

Tia Ermelinda, mei 1996

De overgang naar de Euro heeft ze niet meer kunnen bijbenen. De klanten rekenden toen zelf maar uit wat ze haar schuldig waren. Tia Ermelinda werd oud. Af en toe trof je haar slapend aan, met haar hoofd op de bar. Ze werd slecht ter been en kwam het donkere café bijna nooit meer uit. Heel af en toe schuifelde ze moeizaam tot Redonda, waar ze vroeger haar Quinta (boederij met land) had.

Het café werd overgenomen door haar kleindochter Sónia met haar man en enkele jaren daarna door Elena en Jorge, een echtpaar uit Maladão. De gezellige sfeer van Tia Ermelinda is nooit meer teruggekomen.

Tia Ermelinda met haar neef uit Zuid Afrika, juli 2006

Op sloffen naar Brazilië

Op een middag kwamen wij langs het café en daar zat Tia Ermelinda op het bankje klaar om naar Brazilië te gaan. Ze ging in Belém wonen, bij haar zoon Ramiro en zijn vrouw Regina, op wie zij erg gesteld was. Wij wisten van niets. Ze was niet echt gekleed voor een lange reis. Ze had haar pantoffels nog aan en weigerde die uit te doen. Nichtje Rafaela die met haar mee zou reizen had een tas vol schoenen meegebracht, maar Tia Ermelinda hield voet bij stuk: “Ik houd mijn pantoffels aan.” En zo vertrok ze.

Van Ramiro hoorden we later dat Tia Ermelinda een heerlijke tijd heeft gehad in Brazilië. Wel werd ze langzamerhand dement.

Zielig

Even plotseling was Emelinda enkele jaren later weer terug. Ze leidde een zielig leventje in haar kamer boven het café. Ze kwam bijna nooit meer beneden en werd door haar dochter, die naast het café woont, verwaarloosd. Ermelinda kreeg een hersenbloeding en kon haar bed niet meer uit. Elena, die toen het café beheerde, zorgde als een dochter voor haar, heel lief.

De laatste foto die ik maakte van Tia Ermelinda, maart 2010

Ziek

Een halfjaar geleden kwam zoon Ramiro met vrouw en kind uit Brazilië, om het laatste stukje van haar leven voor zijn moeder te zorgen. Ook namen zij het café over. Twee maanden geleden kreeg Ermelinda een tweede hersenbloeding, die haar bijna fataal werd. Zij belandde in het ziekenhuis in Coimbra. Gelukkig hebben wij haar nog kunnen opzoeken voordat zij daar op 6 oktober overleed. Ze is 80 jaar geworden.

Op 7 oktober was de begrafenis. Wij waren erbij. Ik vind Portugese begrafenissen vreselijk. Ik zal daar later nog eens een stukje over schrijven.

Nu ben ik benieuw of Ramiro en zijn vrouw Regina het café in oude glorie gaan herstellen. Ze hebben in elk geval grootse plannen en het zijn heel aardige en hard werkende mensen, dus ik heb er alle vertrouwen in.

Als ik jaren geleden aan Portugal terugdacht, dan hoorde ik brommers en blaffende honden. Zonder daar op ruim 2.000 kilometers afstand overigens last van te hebben. Maar eenmaal woonachtig op Lusitaanse bodem blijken de knetterfietsen het nu geleidelijk aan te laten afweten. In de hondenwereld is dit verstillen van decennialang het populairste vervoermiddel in Portugal meteen opgepakt. Er wordt wat afgedelibereerd in voor ons nog immer een vreemde taal. De blaf – hoe hard en langdurig deze ook is – vormt een nog geheel belastingvrij genoegen voor het baasje.

Foto: Renata F. Oliveira

Gelukkig is er van Hogerhand een tegengeluid ontwikkeld. Ik bedoel de liefelijke tingeltangel van de omringende kapellen en godshuizen. “Daar hoor ik de kapel van Carregal,” roept soms een toehoorder aan witte wijn nippend in de tuin. “Of is het die van Moura Morta?” Het is natuurlijk Sobreira, want de wind zit oostelijk. Een melodietje van zeven tonen, gevolgd door de juiste stand van zaken.

Terwijl eeuwenlang het klok- en hamerspel van de kerkjes door een vrome vrouwenhand werd beroerd, heeft de voortschrijdende techniek dit gebruik geëlektrokuteerd. Dat kwam van pas. De oude vrouwtjes die het beieren als hun ultieme boetedoening zagen, begonnen op te raken. Evenals de godsvrucht. Daarboven op kwam de dagelijkse zorg voor de kleinkinderen, van wie de ouders aan het tweeverdienen waren. Geen moeizaam geklauter over uitgesleten trappen meer, maar gewoon zorgen dat er stroom op het doosje staat. Want meer is niet nodig om deze service bij iedereen thuis te bezorgen.

Er is met deze ‘capela’ echter één probleem. Haar volume is erop berekend een hele vallei te bedienen. Maar Sobreira is eigenlijk niet meer dan een stuk straat van 200 meter met aan weerszijden oude en nieuwe huizen en een terrein waarop een hele vloot tweedehandse auto’s zich geregeld door aspirantkopers onder de motorkap laat kijken.

De elektrische installatie brengt hier om het halve en hele uur een klerikale herrie van jewelst teweeg, die alleen op enige afstand als draaglijk en zelfs genietbaar wordt ervaren. Passeer je hier op zo’n moment, dan maak je een paardsprong van jewelst en moet je een forse stuurcorrectie geven om verkeerstechnisch niet schaakmat te raken. Je zult hier maar wonen, verzucht de aldus ontsnapte passant.

Maar niemand van de inwoners praat in het nadeel van het elektrische gebeier. Integendeel. Een man ontbloot beide polsen en zegt: “Horloge niet nodig.”

Pal tegenover de kapel, op nog geen 30 meter afstand, woont huisschilder Bruno. Een schrale zwoeger, die dankzij hoge hypothecaire lasten het grote huis tot het zijne mag rekenen. Om de dertig minuten krommen tenen en vingers van Bruno zich als bij een roofdier in staat van paraatheid. Hij lijdt hevige pijnen tot de laatste toon is weggedreven. Deze meest naaste buur van het godshuis met de twee luidsprekers heeft dikke slaapwallen onder de ogen. Zijn pogingen om de door hem als tirannie ervaren klanken in toenemend drankgebruik te verdoven, strandden op het begin van een huwelijkscrisis.

De ommekeer kwam op een wolkenloze herfstavond. Laat terug van een schilderkarwei klom Bruno na enig aarzelen steels op het dak van de kapel. Zijn actie zou er niet een zijn van blinde vernieldrift, nee, verfijnd, vakkundig, zou hij de rust in zijn leven doen weerkeren. Nachtenlang had hij op het plan liggen broeden. Wat kon hij daar anders in dat bed? Slapen soms? Bij het naderen van een passerende auto dook de spichtige gestalte nog weg voor het lichtschijnsel dat door het donkere dorp meereisde. Hij luisterde nog even, spiedde opnieuw rond en toen tastte de dakhaas in een broekzak. Zijn tang veroorzaakte kort daarop een knerpende klik. Tevreden gleed Bruno het dak af en schoof even later naast zijn al rustende echtgenote in bed. En deed van voldoening geen oog dicht, alert controlerend of zijn sabotagewerk vruchten afwierp. Zijn slapeloosheid was nu van een heel andere aard. Bijna prettig.

Merkwaardig dat het toen nog wel een week duurde voordat heel Sobreira in de gaten had dat de ‘capela’ was verstomd. Senhor Soares, de autoverkoper, zag de losse draad het eerst. Toen alle 59 inwoners eveneens het ‘corpus delicti’ hadden aanschouwd, moest er natuurlijk antwoord komen. Want ineens beweerde iedereen de tijdsaankondigingen heel erg te missen. Het leven was ronduit lastig. Nou, daarop en hoe het dan verder ging, daar had Bruno niet op gerekend.

Portugese mannen kunnen heel erg veel. Een timmerman kan metselen, broodbakken en varkensmesten. Een metselaar beheerst dikwijls het timmeren, het telen van aardappelen en uien en soms verkoopt hij in de weekenden brandhout. Schilder Bruno was plaatselijk de redder in nood bij de aanschaf en reparatie van koelkasten, dvd-spelers, roomklutsers en schotelantennes. Naast zijn reguliere arbeid met de kwast maakte hij ’s avonds en in de weekeinden heel wat arbeidsuren in de elektriek. De extra eurootjes hielden de bank tevreden en gaven zelfs wat kleur aan het leven van het echtpaar.

Het was een voldongen feit: Bruno (en alleen Bruno de freelance electriciën) moest de gebroken draad herstellen. Het was toen een poos heel rommelig in het koppige hoofd van de arme huischilder. Hij wist niets anders dan volksgebruik nummer een in de strijd te gooien. Dit kwam erop neer dat hij ‘volgende week’ dit werkje wel even zou doen. Maar volgende week was hij er nog niet helemaal uit, daarboven bij hem. Het werd opnieuw volgende week en nog een paar keer. De mensen keken verwijtend naar Bruno. Zo van ‘Een opdracht van Boven vervul je zonder dralen.’ Het aantal electriciteitsklantjes werd steeds kleiner. Toen greep kennelijk de ‘padre’ in. Op een dag in het voorjaar kwam er een firma uit een ander dorp, die de ‘lijn met Boven’ gratis en binnen een kwartier herstelde. Deze geste bleef al op aarde niet onbeloond.

De snelle firma kwam daarna regelmatig in het gat terug voor reparaties die anders door Bruno werden verricht. De arm van de ‘padre’ bleek heel ver te reiken. Bruno verdween uit beeld. Eerst uit de zondagsmis en later uit het gemeenschapsleven. Er staat nu al maanden een bordje ‘Vende-se’ op een huis tegenover de kapel, die vrolijk maar loeihard bijhoudt hoe laat het is.

De varkens zijn ongeveer 8 à 9 maanden oud als ze geslacht worden. Ze zitten in een schuur, helaas meestal zonder daglicht, maar wel hebben ze een hok met stro. Dus geen bio industrie. Het grootste stressmoment voor deze dieren is als ze naar buiten gehaald worden. Men doet een haak achter hun tanden en zo trekken ze het dier uit de stal. Ook is er iemand die het dier van achteren naar buiten duwt. Het slachten gebeurt altijd vlak bij de stal.

Foto: Valter Jacinto

Op dit moment schreeuwt het dier. Dit duurt ongeveer 5 minuten. Dan wordt het op een bankje gelegd en tot mijn grote verbazing blijft het stil liggen. Het dier zal ongetwijfeld weten wat er gaat gebeuren, maar het lijkt wel of het zich overgeeft aan zijn lot en in gebed of meditatie verzonken is.

Vervolgens wordt de halsslagader (inclusief de zenuw of zenuwen) met een scherp mes doorgesneden. De dood volgt daar snel op. Dat duurt ongeveer een halve minuut. Het bloed wordt opgevangen en gecontroleerd. Die controle vindt plaats door wat water bij het bloed te doen en te roeren. Als het bloed gaat schuimen, is het varken gezond.

Vervolgens wordt het varken goed schoongemaakt. Eerst worden de haren eraf gebrand en daarna wordt het dier gewassen en de huid geschuurd met een stuk steen of een plastic netzakje.

Het schoonmaken van de darmen.

Dan wordt de buik geopend en worden alle ingewanden eruit gehaald. De darmen worden schoongemaakt en later gebruikt voor de worsten. Het hart, de nieren, en het buikspek gaan meteen naar de keuken en dat wordt nog dezelfde dag gegeten. De longen gaan naar de honden.

Klaar voor de volgende dag.

Als dat allemaal gebeurd is wordt het varken in een schuur opgehangen om verder af te sterven. De volgende dag wordt het dan verder ontleed.

Traditioneel gemaakte worsten.

Van een deel van het vlees wordt de chouriço (pittige gerookte worst van varkensvlees en -vet) gemaakt. Grote stukken vlees moeten daarvoor in hele klein stukjes gesneden worden. Een vrouwenklus. Vaak zit je dan met zo’n 10 vrouwen om de tafel te snijden. Het is een gezellige bezigheid. Sinds dit jaar gebruiken ze een vleesmolen. Dus die traditie is overgenomen door een apparaat. De stukjes vlees gaan in een teil, daar komt veel knoflook bij en water en wijn. Dit blijft 5 dagen in de marinade staan en dan worden er worsten van gemaakt. Daarna worden de worsten gerookt. Vaak staat er in een schuurtje een kruiwagen met eikenhout, dat wordt aangestoken, dat houden ze dag en nacht aan. Op die manier geschiedt het roken van de chouriço en de presunto (rauwe ham).

Al het andere vlees, zoals de spare ribs, achterhammen, voorhammen, de pootjes, het staartje en de karbonades gaan gedurende 3 weken in een bak met zout. De spare ribs, het staartje, de pootjes en de karbonades gaan dan de diepvries in en de hammen worden gerookt. Dat wordt dan die heerlijke presunto. De varkenshaas gaat niet in een bak met zout, maar meteen de diepvries in. Verder eet men hier natuurlijk ook de hersenen en de oren, er wordt niet veel weggegooid.

Het slachten is een feest en ’s avonds wordt er dan ook voor alle mensen die geholpen hebben een uitgebreide maaltijd verzorgd. Uiteraard gaat dit gepaard met veel wijn. Ook dit is een gezellig samenzijn.

Ik moet zeggen dat ik het slachten hier in de dorpen, voor zover ik dat goed kan beoordelen, een humaan gebeuren vind. De dieren hoeven geen lange transporten af te leggen om vervolgens met duizenden tegelijk bij dat slachthuis te moeten wachten op hun doodvonnis. Of het dier veel pijn heeft dat weet ik niet, maar uit mijn observaties kan ik die pijn niet afleiden. Laatst had ik een gesprek met een slager hierover en hij kon mij ook niet vertellen of het varken veel pijn moest lijden of niet.

Wat ik wel weet is dat de Portugezen ook zelf willen dat de doodstrijd zo kort mogelijk duurt en dat het doden vakkundig moet gebeuren. Lang niet iedereen mag slachten. Dit wordt uitsluitend gedaan door een ervaren iemand. Dus kan ik eigenlijk alleen maar concluderen dat het Portugese varken het vele malen beter heeft dan het varken in bijv. Nederland.

Fumeiro

Hier in Montalegre vindt een jaarlijks feest plaats dat de Fumeiro (het rookfeest) heet. Dat feest was in 2010 van 21 tot en met 24 januari. Het is een soort overdekte markt, waar je alle varkensprodukten en ook andere streekprodukten, zoals honing, eigengebreide sokken etc. kunt kopen. Ieder dorp heeft zijn eigen kraam. Alle kramen zien er heel goed verzorgd uit, met papieren kleden, droogbloemen etc. Dit feest gaat uiteraard gepaard met muziekoptredens, en vele maaltijden.

Een kraam op de Fumeiro.

De meeste mensen slachten in de eerste plaats om in hun eigen levensonderhoud te voorzien. Een aantal mensen slacht echter ook om de eigen gemaakte produkten te verkopen tijdens deze Fumeiro.

Ik vind dat dit varken, o nosso porco, alle respect verdient dat er is.

In 1998 verhuisde João Pera samen met zijn vrouw naar Portugal. In dit boekje beschrijft hij, met de nodig humor, zijn ervaringen in de ruim 11 jaar dat zij daar nu wonen.

De 46 korte verhaaltjes beschrijven voornamelijk de dagelijkse dingen, bekeken door een Nederlandse bril. Met verbazing, irritatie, maar ook vertedering en bewondering.

Welkom in ons Portugal door João Pera

Het boekje is in eigen beheer in Portugal gedrukt. Het bevat 144 bladzijden. Aan het boekje is een website (www.joao-pera.com) gekoppeld. In de tekst van de verhaaltjes staan vetgedrukte woorden. Die verwijzen naar 91 foto’s op de site.

Het boekje kost € 14,95, inclusief verzendkosten. U kunt het boekje bestellen door een e-mail te sturen naar info@joao-pera.com.

Het boekje is ook als e-book te koop. Via deze link kunt u het e-boek Welkom in ons Portugal bestellen.