En dat is begonnen door Fernando Pessoa. Sinds ik een boek met de poezie van Pessoa in mijn handen gedrukt kreeg, was ik verkocht. Hier begon een rode draad in mijn leven die steeds meer naar Portugal leidt. Zijn poëzie inspireert om beter te kijken, anders te zien, en anders fotograferen. Van het een kwam het ander… een goede vriend zei: “Die fotos’, daar moet je wat mee doen”. En zo is het gekomen dat er nu, na hard werken, vanaf 12 april een expositie te zien is in Casa Fernando Pessoa in Lissabon.

Groen raam met gordijntje. Foto: Carine Brinkman

Voor een indruk kun je alvast kijken op Pessoa’s mysterie der dingen door Hollandse ogen – een artikel uit Het Parool van 18 april jl. geschreven door cultuurjounalist Daniel Bertina. Tevens kun je kijken op mijn eigen website: Ludieke Werken.

Mijn volgende droom is wonen/werken in Portugal. En ik ben daar hard mee bezig. In juli ga ik weer naar Lissabon, om de volgende stappen voor deze droom te zetten.

Voor wie interesse heeft in de poezie van Fernando Pessoa, of voor wie het graag zou willen ontdekken:

“O mistério das cousas/Dessassossego”

Fotografie geïnspireerd door het werk van Fernando Pessoa.
12 april t/m 29 juni 2012

Casa Fernando Pessoa

Rua Coelho da Rocha, 16
1250-088 Lisboa, Campo do Ourique
+351 21 391 32 70
Te bereiken met tram 28 richting Prazeres, vlakbij Casa Fernando Pessoa is een halte, vanaf daar is het ca. 5 minuten lopen.

Loes en David op de Queima das Fitas in 2010

In 2010 schreef ik een uitgebreid verslag over de Queima das Fitas. De moeite waard om nog eens te lezen.

Het filmpje hieronder (gemaakt door Loes) geeft een indruk van de uitgelaten sfeer tijdens de optocht van 2010.

We hadden al eens een bruiloft meegemaakt, een feest dat van ‘s morgens vroeg tot ‘s avonds laat duurde, met ook nog het ontbijt en de lunch op de dag er na. Bij een bruiloft worden de gasten geacht als kado een envelop met geld mee te nemen, het advies: € 50,- per persoon. Dus eerst maar eens geïnformeerd wat de gewoonte is bij een doop: dat bleek hetzelfde te zijn.

Nu begrijp ik waarom sommige van mijn buren wel eens opgelucht zijn als ze NIET worden uitgenodigd. Met een gezin van 4 is zo’n bruiloft of doop een aanslag op je portemonnee, zeker hier in Maladão waar veel mensen niet meer dan het minimum loon van € 450,- verdienen.

De uitnodiging voor het doopfeest

Ontbijt

Het stond niet op de uitnodiging, maar de dag begon met een ontbijt om half 9. Dat hebben we maar overgeslagen, om nog een klein stukje van de dag voor ons zelf te hebben. We gingen om 11 uur rechtstreeks naar de kerk in het nabijgelegen Arganil. Daar kwamen we nog net op tijd aan om, vóór de deur van de kerk, de priester een soort zegening uit te zien voeren. Was dit de doop al?

Het gezelschap, bestaande uit de baby, haar ouders en peetouders, ging de kerk in, wij volgden. De kerk zat al helemaal vol, het was dan ook tegelijk de zondagsmis.

De mis

Ergens halverwege de mis begon het echte dopen toch nog. Zoals ik het me herinner van vroeger, in Nederland, achter in de kerk, bij de doopvont, giet de priester wat water over het hoofdje.

Daarna het vervolg van de mis, het duurde alles bij elkaar meer dan een uur, en dat staande achterin de volle kerk, het viel niet mee. Na de mis doken gewoontegetrouw de mannen uit het dorp even snel het café in, voor een alcoholische versnapering. Ik werd gedoogd. Daarna, toen iedereen verzameld was, een groepsfoto tegenover de kerk.

Met de auto’s terug naar Maladão, waar de lunch plaats vond, in het dorpshuis. Ik schat dat we met zo’n 50 mensen waren. Urenlang hebben we met z’n allen genoten van het vele en lekkere eten. Ik voelde me er helemaal bij horen. Een warm gevoel, om zo opgenomen te zijn in het dorp.

Wie is Maria Vitória?

Voor de insiders:
Maria Vitória is het tweede kindje van Ramiro en Regina. Hun oudste zoontje is Ramiro Jr. (4). Ramito is de zoon vam wijlen Tia Ermelinda, die haar hele leven de Taberna (het dorpscafé) in Maladão heeft gerund. Ramiro heeft tot anderhalf jaar geleden in Brazilië gewoond, waar wij hem in Belém hebben opgezocht. Nu staat hij samen met zijn Braziliaanse vrouw Regina achter de bar in de Taberna, en samen proberen zij het ingedutte etablissement nieuw leven in te blazen. Er zijn plannen voor een eetcafé met Braziliaanse hapjes. Regina is de tweede vrouw van Ramiro. Uit zijn eerste huwelijk heeft Ramiro (onder andere) twee dochters, Priscilla en Rafaela. Zij hebben inmiddels kinderen in dezelfde leeftijd als de tweede worp van hun vader.

Hieronder een foto-impressie van de dag.

Voor de kerk werd het meisje gezegend

In de kerk

Maria Vitória wordt naar de doopvont, achter in de kerk, gedragen

Hier wordt ze echt gedoopt

Groepsfoto, na de mis

Aan tafel met Ramiro (Jr.), Regina en Maria Vitória

Ramiro (Jr.) vind mijn Talking Tom erg leuk!

De tafel met fruit-toetjesDe tafel met zoete toetjesClose-up van de dooptaart

De tafel met zoete toetjes

Close-up van de dooptaart

Close-up van vader, moeder en dochter

Dat is dan ook precies waar Komrij over schrijft. In Over de bergen trekt Pedro Sousa e Silva, die genoeg heeft van het societyleven in Lissabon, naar die verre provincie, waar zijn voorouders een landhuis hadden. De reis duurt negen uur en als Pedro in een boemeltrein het laatste stuk aflegt van Porto naar het oosten, kan hij aan de passagiers zien dat hij in een andere wereld terecht komt. Pedro heeft de indruk dat hij vanaf een zeker moment alles voor het eerst meemaakt.

Het landhuis is verpacht aan een stichting onder leiding van een pater en Pedro werpt zich met verve op het opknappen van het huis en het helpen van de stichting. Hij voelt zich thuis in het oude landhuis en vindt ook zijn plaats in de lokale samenleving.

Zo’n driekwart van het boek gaat over hoe Pedro het huis, het personeel, het dorp, de mensen en de streek leert kennen. Komrij beschrijft mooi hoe de traditionele samenleving in het binnenland van Portugal ook na de Anjerrevolutie van 1974 grotendeels bleef bestaan. Hij weet ook de mist en nevel, en de ruigte van de bergen goed te treffen.

Zo neemt de schrijver de lezer mee op een bijna idyllische reis. Iets van die idylle is het, die veel Nederlanders in Portugal aantrekt: het gevoel van eenvoud, authenticiteit, geen jachtige moderniteit, maar traditie, gemeenschapszin. Dat is ook wat Pedro naar het binnenland brengt.

In het laatste deel van het boek verandert het beeld van de dorpssamenleving in Sampaio totaal. Pedro ontdekt dat in de wereld, waar hij zich zo in thuis voelde, zo’n beetje iedereen ieder ander wantrouwt en een loer probeert te draaien. De stichting van de pater blijkt frauduleus te zijn en het geld van Pedro is op vele manieren misbruikt. Zo stak de pater het overgrote deel van het loon van het dienstmeisje, die hij voor Pedro zou betalen, in eigen zak. De stichting huurde zigeuners in voor het werk op het land in plaats van de dorpelingen, omdat zigeuners goedkoper zijn. Als Pedro daar tegenin gaat en orde op zaken wil stellen, stoot hij hard, heel hard zijn hoofd.

Alles bij elkaar is het geen opwekkend verhaal, maar misschien wel een goede correctie op het soms wat al te zonnige beeld dat Nederlanders hebben van het traditionele Portugese leven. Iemand met familie op het Groningse platteland vertelde mij dat ook daar onder de plattelanders de onderlinge haat en nijd vaak heel sterk zijn.

Ondanks de domper van het ineenstorten van het idyllische beeld van Pedro, is Over de bergen een mooi, sfeervol boek. Ik herlas het voor deze recensie na twintig jaar en vond het nog steeds een boeiend boek. Je leeft mee met Pedro en wenst hem alle goeds in zijn project met het oude huis, de stichting en, zeg maar, zijn inburgering. Pedro’s teleurstelling en ontgoocheling zijn ook die van de lezer.

Komrij verhuisde in de jaren ’80 van vorige eeuw naar Portugal, dat toen nog geen lid was van de Europese Gemeenschap (later Unie). Ik deed mijn gang door de bureaucratie ongeveer gelijk met hem. Komrij schreef daar zeer vermakelijke stukjes over op de achterpagina van NRC Handelsblad. Daarin deed hij de werkelijkheid nogal eens geweld aan, waardoor hij Portugal soms onterecht wegzette als een dom en provinciaals land. Er waren, zeker toen, wel argumenten om Portugal op sommige punten wat primitief te vinden, maar vaak niet vanwege de argumenten van Komrij. Die stukjes zijn gebundeld in Een zakenlunch in Sintra. Komrij schrijft nu in NRC Handelsblad een column over internetzaken. Zijn blog vindt u hier.

Gerrit Komrij - Over de bergen

Gerrit Komrij, Over de bergen, € 12,50

Dit artikel verscheen eerder in Blik op Portugal, januari 2012

Meer artikelen van Bert Ernste

• Bert Ernste – website
• Bert Ernste – blog

Nou erger ik mij sowieso heel erg aan dat “doen” – wat is er mis met “drinken” “nemen” of zelfs “nuttigen”? – , maar daarover wilde ik het vandaag niet hebben. Vandaag geldt mijn ergernis het verkleinwoord, en dan vooral het relatieve nut danwel de nutteloosheid ervan.

Klein

Op het Internet lees ik ergens dat Nederlanders erom bekend staan dat ze vaak verkleinwoorden gebruiken. Er staat nog bij: “Voor buitenlanders is dit vaak grappig, alles in Nederland is klein”. Dat is mij eerlijk gezegd nooit zo opgevallen, integendeel. Ik vind in Portugal veel dingen klein en dat geldt zeker voor de mensen die er wonen.

Wie moet na de gymles de Pilatesballen weer op de rail boven de deur tillen? (Wie krijgt trouwens sowieso steevast de allergrootste van die ballen toegestuiterd, want: die bénen …?). Wie wordt geroepen om de pan uit het bovenste kastje te halen? Wie moet altijd naar beneden buigen om te zoenen? Juist.

Portugal dos Pequenitos. Foto: Corto Maltese

Dona Zézinha

De mevrouw die ons helpt met het schoonhouden van ons huis is een van de allerkleinste exemplaren die ik ken. Zij heet Maria José, maar iedereen noemt haar Dona Zézinha. Ik doe dat ook, in haar geval is het verkleinwoord zeker niet overdreven. Maar vaak is het dat wél. Ik zou graag een boycot beginnen tegen opmerkingen waarin “maar eens eventjes..” voorkomt – ik bedoel: óf je doet iets goed, en dan mag het best wel “even” duren, of je doet het níet. Punt uit.