Op 9 maart 2026 is het zover: het Belém‑paleis in Lissabon maakt zich op voor een nieuwe bewoner. Na tien jaar neemt Marcelo Rebelo de Sousa afscheid als de twintigste president van de Portugese Republiek. Cees Groenewegen schreef in een eerder artikel op Portugal Portal al over de officiële rol van een president in Portugal.
In dit artikel beschrijf ik de persoon van Marcelo en diens communicatieve kwaliteiten.
Voor wie de Portugese politiek de afgelopen jaren heeft gevolgd, voelt dit als het einde van een tijdperk. Marcelo — in Portugal werd hij meestal met zijn voornaam genoemd — was niet zomaar een staatshoofd; hij was een alomtegenwoordig fenomeen. Voor Nederlanders en Vlamingen, die gewend zijn aan de beheerste en vaak afstandelijke stijl van hun eigen politieke leiders en koninklijke familieleden, was Marcelo Rebelo de Sousa waarschijnlijk een openbaring van menselijke nabijheid en ongekende toegankelijkheid.
De stem die nooit zwijgt: Marcelo en de media
Zijn relatie met de media is op zijn zachtst gezegd uniek. Waar de meeste wereldleiders zorgvuldig geregisseerde persconferenties geven, is Marcelo de koning van de spontane quote. Of hij nu in de rij staat bij de bakker in Cascais of met een natte zwembroek over het strand van Ericeira loopt, hij staat journalisten altijd te woord. Portugese kranten zoals Diário de Notícias en Público beschrijven hem vaak als een dominante stem in het nieuws. Als Marcelo praat, luistert de natie en vullen de krantenkoppen zich vanzelf.
De website 24noticias.sapo.pt laat in 50 foto’s zien hoe Marcelo zich senang voelt in het publiek.
De president van de warme menselijkheid
Zijn communicatie met het volk gaat veel verder dan woorden alleen. Marcelo wordt liefkozend (en soms ook licht spottend) o presidente dos afetos genoemd: de meelevende president, de president van de genegenheid. Zijn communicatie is fysiek. Hij schudt geen handen; hij omhelst. Hij geeft geen formele toespraken; hij deelt beijinhos (kusjes) uit aan oude dames op de markt. In een tijd van digitale vervreemding koos Marcelo voor de aanrakingsdemocratie. Voor hem is elke Portugees een buurman of een oud-student. Deze informele stijl heeft de afstand tussen het volk en de macht in Portugal waarschijnlijk behoorlijk verkleind.
De kracht van de professor
Zijn grootste kracht als communicator komt voort uit zijn achtergrond. Voordat hij president werd, was hij decennialang een populaire politiek commentator op de zenders RTP en TVI. Hier leerde hij de kunst van het omzetten van complexe politieke problemen in begrijpelijke taal voor de gewone man. Dit leverde hem de bijnaam ‘professor van de natie’ op. Hij bezit de zeldzame gave om autoriteit uit te stralen zonder autoritair te zijn. Hij doceert, hij legt uit, en hij doet dat met een enthousiasme dat zelfs de meest droge begrotingscijfers interessant kan maken.
De strategie van dichtbij je zijn
Marcelo’s tactiek is er een van alomtegenwoordig zijn. Zijn meest effectieve communicatiewapen? De selfie. Tienduizenden selfies met burgers circuleren op sociale media, wat hem een aura van onschendbare populariteit geeft. Een marcelfie is een door velen geliefde foto. Zijn strategie is simpel: wees daar waar het volk is. Bij bosbranden stond hij letterlijk met zijn voeten in de as om mensen te troosten; tijdens de pandemie deed hij zelf zijn boodschappen in de supermarkt om te laten zien dat hij ‘één van hen’ was. Hij gebruikt zijn eigen lichaam en zijn dagelijkse routines als politiek instrument om vertrouwen te winnen.
Een breuk met het ‘Cavaquismo’
De vergelijking met zijn voorganger, Aníbal Cavaco Silva, is enorm. Cavaco Silva was de verpersoonlijking van institutionele afstandelijkheid. Hij was formeel, gereserveerd en vaak omschreven als ‘koud’ of ‘stug’. Een bekende uitspraak van Cavaco was: ‘Ik kijk geen televisie en ik lees bijna geen kranten’. Marcelo daarentegen is een media-junkie die elke talkshow en elke columnist kent. Waar Cavaco Silva de ‘president van de stilte’ was die pas sprak als het strikt noodzakelijk was, is Marcelo de president van de dynamiek: hij is altijd aanwezig, altijd in gesprek met de burger en voortdurend in beweging.
Foto van Cavaco Silva van Georges Boulougouris
De Portugese Reagan?
Marcelo wordt vaak vergeleken met Ronald Reagan, de ‘great communicator’ van de VS. Beiden hebben die ‘Teflon-kwaliteit’: kritiek blijft simpelweg niet plakken dankzij hun persoonlijke charme. Maar de verschillen zijn fundamenteel. Waar Reagan de meester was van het witte doek, de gepolijste toespraak en het zorgvuldig geregisseerde podiummoment, is Marcelo de meester van de straat en de improvisatie. Reagan sprak tot het volk vanaf een verhoging; Marcelo spreekt met het volk terwijl hij een ijsje eet. Reagan was Hollywood-glamour; Marcelo is de intellectuele, maar zeer benaderbare buurman die toevallig ook president is.
Tot slot
Wanneer Marcelo in 2026 vertrekt, laat hij een Portugal achter dat gewend is geraakt aan een president die tegelijkertijd een staatsman en een knuffelbeer was. Hij heeft de politiek menselijk gemaakt, maar hij heeft de lat voor zijn opvolger ook erg hoog gelegd.
Henk Eggens schreef dit artikel met ondersteuning van AI voor de inhoudelijke research.
Geef een reactie