Portugal Portal-auteurs Mariska Roos en Henk Eggens maakten in juli 2025 met hun partners een rondgang door het Aristides de Sousa Mendes-museum, dat de geschiedenis van de Sousa Mendes vertelt en hem eert om zijn moedige daden tijdens de Tweede Wereldoorlog. Dit artikel vertelt zijn verhaal en waarom dit museum erg de moeite waard is om te bezoeken.
Wie was Aristides de Sousa Mendes (1886-1954)?
Aristides de Sousa Mendes groeide op als kind van een aristocratische familie in het familiehuis in Cabanas de Viriato, in het midden van Portugal. Aristides en zijn tweelingbroer César waren voorbestemd om als jurist en diplomaat carrière te maken.
Aan het begin van zijn carrière diende de Sousa Mendes als diplomaat in verscheidene landen. Zijn carrière was vanaf het begin enigszins turbulent, met verschillende incidenten, met name vanwege het verlaten van zijn post zonder toestemming en monarchistische opvattingen (die waren de Portugese republiek onwelgevallig).
In 1938 werd Aristides de Sousa Mendes benoemd tot consul in Bordeaux. Portugal, dat onder leiding van premier Salazar in een dictatoriaal geregeerd land was veranderd, bleef officieel neutraal in de uitbarstende oorlog. Dit maakte Portugal een populair toevluchtsoord voor ontheemden uit andere Europese landen.
Salazar was niet gelukkig met de groeiende aantallen vluchtelingen. Op 11 november 1939 stuurde de Portugese regering Circular 14 naar alle Portugese consuls in heel Europa, waarin de categorieën oorlogsvluchtelingen werden vermeld die als ‘ongewenst of gevaarlijk’ werden beschouwd. Deze categorieën omvatten: ‘Joden die uit hun eigen land zijn gezet of uit de landen van waaruit zij vertrekken, staatlozen, en iedereen die niet ongehinderd kan terugkeren naar de landen van herkomst.’
In mei 1940 viel Nazi-Duitsland binnen in Nederland, België en Frankrijk. Een grote golf vluchtelingen volgde. Terwijl het Duitse leger Parijs naderde, werden Bordeaux en andere Zuid-Franse steden overspoeld door wanhopige vluchtelingen. Een van hen was rabbijn Chaim Kruger, die samen met zijn vrouw en vijf kinderen op de vlucht was. Kruger en Sousa Mendes ontmoetten elkaar toevallig in Bordeaux. Sousa Mendes bood de familie Kruger een visum aan, in strijd met Circular 14. Als reactie daarop nam Kruger een moreel standpunt in: hij weigerde het visum te accepteren, tenzij al zijn ‘broeders en zusters’ (de vele Joodse vluchtelingen die gestrand waren in de straten van Bordeaux) ook een visum zouden krijgen.
In juni 1940 nam de Sousa Mendes zijn besluit. Zijn zoon Pedro Nuno herinnerde zich: ‘Mijn vader stond op en kondigde met luide stem aan: Vanaf nu geef ik iedereen visa. Er zullen geen nationaliteiten, rassen of religies meer zijn.’
In de weken daarop werden aan de lopende band visa gemaakt en ondertekend. Hoeveel visa uiteindelijk zijn verstrekt, is nog steeds een onderwerp van discussie. Het meest geciteerde aantal is dat ongeveer 30.000 mensen een visum ontvingen, van wie naar schatting 10.000 tot 12.000 Joodse vluchtelingen waren. De Amerikaanse Sousa Mendes Foundation voert een project uit om elke individuele visumhouder bij naam te identificeren. Tot op heden zijn er 3.913 visumhouders definitief op naam gedocumenteerd. Het verschil tussen de gedocumenteerden en de 30.000 (geschatte) visa komt voort uit het feit dat Sousa Mendes in de laatste dagen van juni 1940 stopte met het registreren van namen om tijd te besparen. Hij zette simpelweg een stempel en zijn handtekening op elk document dat hem werd voorgelegd, vaak op de straat of bij de grens met Spanje, waardoor er geen officieel spoor van deze personen in de archieven is achtergebleven.
De insubordinatie van de Sousa Mendes liep snel in de gaten in Lissabon. In juni 1940 werd hij teruggeroepen. Als straf voor zijn eigengereide optreden werd hij ontheven uit zijn diplomatieke functies. De sancties troffen ook zijn kinderen, die een verbod kregen op hoger onderwijs en officiële betrekkingen. De man die duizenden mensen het leven redde, leidde de laatste jaren van zijn leven in diepe ellende. Door toedoen van het regime-Salazar werd de familie de Sousa Mendes maatschappelijk vernietigd. Terwijl de bank hun huis opeiste, bleef alleen de Joodse gemeenschap en de Franciscanen van het Hospital da Ordem Terceira de familie steunen met maaltijden en medicijnen.
Op 3 april 1954 kwam er een einde aan zijn lijdensweg. Hij stierf berooid in een ziekenhuis in Lissabon. Zelfs voor zijn begrafenis was er geen geld meer. Aristides de Sousa Mendes werd begraven in een habijt dat door de Franciscanen geschonken werd. Hij is begraven in Cabanas de Viriato, in het familiegraf op de lokale begraafplaats.
Op 19 oktober 2021 werd hij officieel geëerd door de staat Portugal. In het Nationaal Pantheon in Lissabon bevindt zich een cenotaaf (een leeg grafmonument of gedenkplaat). Op verzoek van zijn familie is zijn stoffelijk overschot in zijn geboortedorp blijven liggen, zodat de band met zijn huis (Casa do Passal) en zijn wortels behouden bleef.
Het museum
Het familiehuis van de familie de Sousa Mendes is een groots gebouw dat dateert uit de 19e eeuw, in het dorp Cabanas de Viriato, in centraal Portugal. Het staat bekend als het Casa do Passal. In de loop van de tweede helft van de 20e eeuw werd het huis zwaar verwaarloosd.
Hoe het museum tot stand kwam
Na jaren van verval werd in 2013 begonnen met de restauratie van het landhuis, met de bedoeling om er een museum van te maken dat het leven en werk van Aristides de Sousa Mendes zou laten zien.
Vele organisaties waren betrokken bij het tot stand komen van het huidige museum. De restauratie van de Casa do Passal kwam op gang onder leiding van de overheid, met name de Direção Regional de Cultura do Centro. Dit is de overheidsinstantie die in oktober 2013 een officieel contract tekende voor het beheer van het huis voor een periode van 10 jaar. Zij waren verantwoordelijk voor de eerste fase van de structurele restauratie (onder andere het dak en de stabilisatie van de muren), gefinancierd met Europese en Portugese financiële middelen.
De gemeente Carregal do Sal trad op als de drijvende kracht en uiteindelijk als de opdrachtgever. Zij hebben de tuin hersteld en beheren nu het museum.
De Fundação Aristides de Sousa Mendes (Portugal), opgericht in 2000 door onder andere de kinderen en kleinkinderen van de diplomaat, is de eigenaar van het pand. Ook de Sousa Mendes Foundation (VS) speelde een grote rol door internationaal fondsen te werven en historisch materiaal (zoals getuigenissen van overlevenden) aan te leveren voor de expositie in het museum.
Wat is er te zien?
Het museum werd officieel geopend op 19 juli 2024 door president Marcelo Rebelo de Sousa.
Precies een jaar later bezochten we dus het museum. Het is een schitterend gerestaureerd gebouw, waar duidelijk veel aandacht en geld aan is besteed.
In het gebouw
Op de begane grond wordt het leven van de Sousa Mendes getoond voorafgaand aan 1940. We zien de royale hal, we zien foto’s van de jonge Aristides en zijn gezin en de diplomaat op verschillende posten in de wereld. Hij was consul op Zanzibar, in Brazilië en België. Zijn laatste en belangrijkste post, vanaf augustus 1938, was die van consul van Bordeaux.
De foto (in het museum) laat de consul zien, gekleed in Zanzibari stijl.
Foto Henk Eggens
Op de eerste verdieping komt het verhaal van de Sousa Mendes in Bordeaux in 1940 tot leven.
Het eerste dat je tegenkomt is een zuil met duizenden namen van de bevoorechten die met een visum door Spanje konden reizen naar Portugal.
Het museum biedt historische documenten en originele visa die Sousa Mendes uitreikte aan duizenden vluchtelingen.
Er zijn persoonlijke verhalen te zien: getuigenissen van overlevenden en families die door zijn acties zijn gered.
Foto’s, video’s, documenten en voorwerpen laten zien hoe Aristides en zijn team te werk gingen om zoveel vluchtelingen een doorreisvisum te geven. Persoonlijke verhalen geven de ontberingen weer die de vluchtelingen doorstonden.
In de laatste kamer wordt een perspectief gegeven naar de vluchtelingen anno nu. Op een video vertelt links een jongen uit Gaza hoe hij vluchten moest voor het oorlogsgeweld aldaar. Rechts verhaalt een oude man over zijn vlucht in de Tweede Wereldoorlog.
Een bijzondere ontmoeting
Al rondkijkend in het museum komen we een dame tegen die ons begint te vertellen wat we zien. Het is Cookie van den Bergh, dochter van een vrouw die met een doorreisvisum naar Portugal kon vluchten. Ze vertelt boeiend met persoonlijke verhalen hoe haar familie kon ontsnappen aan de nazi’s.
Online informatie
Wat gebeurde er als de vluchtelingen eenmaal in Portugal aangekomen waren? Portugal Portal publiceerde in 2024 drie artikelen over hun lot. Hier de link naar het eerste artikel: Hoopvolle haven in de Tweede Wereldoorlog (deel 1)
Als je zoekt is er online veel te vinden over Aristides de Sousa Mendes. Bijvoorbeeld:
De RTP laat in 55 minuten het museum zien, met uitleg (in het Portugees). Een visita guiada.
Aristides de Sousa Mendes Virtual Museum. Deze website bevat veel achtergrondmateriaal over leven, werk en contekst van de Sousa Mendes.
Films: er bestaan zeker twee films over het verhaal van Aristides.
De eerste, O Cônsul de Bordéus , (2011/2012) is door twee Portugese regisseurs gemaakt, João Correa en Francisco Manso. De trailer is op YouTube te zien.
Wellicht is de film te zien met een bibiliotheekabonnement via Kanopy. Een goed relaas over de gebeurtenissen in juni 1940.
De tweede film over de Sousa Mendes is een Franse film. Deze is op YouTube te zien, een Nederlandse ondertiteling is beschikbaar.
Meer lezen over Aristides de Sousa Mendes
Er zijn veel boeken en artikelen over hem geschreven. Een selectie:
Aristides de Sousa Mendes: Memórias de um neto. Dit boek is geschreven door António Moncada S. Mendes, de kleinzoon van Aristides. Het boek biedt een uniek, persoonlijk perspectief. Het belicht niet alleen de heroïsche dagen in Bordeaux, maar ook de tragische gevolgen voor de familie De Sousa Mendes na de oorlog, toen zij in armoede en schande leefden in Portugal.
O Essencial sobre Aristides de Sousa Mendes
door Cláudia Ninhos, uitgave Casa da Moeda.
In het Portugees.
Het beeld van de omslag komt van de website van de Casa da Moeda.
Een kinderboek over Aristides de Sousa Mendes verscheen in 2025: The World Entire; A True Story of an Extraordinary World War II Rescue, geschreven door de Noord-Amerikaanse auteur Elizabeth Brown en getekend door de Anglo-Colombiaanse Melissa Castrillón.
De striptekenaar José Ruy bracht in 2007 het stripboek Aristides de Sousa Mendes: Held van de Holocaust uit.
In het Portugees.
Te koop bij Wook.
Het beeld van de omslag komt van de Wook website.
De bekendste biografie is van de hand van een Franse journalist, José-Alain Fralon, getiteld Een goed mens in kwade tijden” (A Good Man in Evil Times). Het boek is moeilijk te vinden.
Josephine Bennekom schreef in 2015 een artikel over de Sousa Mendes op onze website Portugal Portal.
Geef een reactie