De koning in de mist: De mythe van het sebastianismo

Koning Sebastiaan: over zijn turbulente leven, zijn tragische einde en de legende die hij achterliet.

Portugal-Portalschrijver Han Overkamp schreef in 2020 een artikel over deze koning en zijn avonturen, die noodlottig eindigden voor hem en duizenden soldaten. Hieronder een deel van zijn verhaal.

De koning die niet koninklijk was

Dit verhaal gaat over koning Sebastiaan, een controversiële jongeman. Hij was als kind al een moeilijk jongetje, dat altijd verder ging dan hij mocht. Wij zouden zeggen: die jongen luisterde niet. Nee, dat deed hij inderdaad niet vanuit een ongebreidelde zelfoverschatting. Zo iemand zou je nu het etiket ‘borderline met autistische trekken’ kunnen geven. En juist hij werd al met 3 jaar koning van Portugal en met 14 jaar regerend vorst. Een tot mislukking gedoemd scenario om de Avis-dynastie in het zadel te houden.
Sebastiaan leefde altijd in een eigen wereld, introvert en fantasievol. Nu eens in een depressie, dan weer in een euforische staat en steeds dwepend met wat hij over ridders en hun jonkvrouwen had gelezen en meegekregen. Niet dat hij iets met vrouwen wilde; ze boezemden hem angst in. Alle huwelijksvoorstellen die hem werden gedaan, met een buitenlands prinsesje als zijn toekomstige bruid, sloeg hij af.
Dat zijn grootvader, koning João III, handelsposten in Marokko had opgegeven omdat ze te weinig opleverden, vond hij onvergeeflijk. Het leidde bij hem tot het idee-fixe dat hij deze posten zou gaan terugveroveren. En daarmee zou hij laten zien dat hij de koning was die het onmogelijk geachte toch mogelijk maakte. Dat hij Portugal weer rijk kon maken. Als het dan zover was, zou hij ook makkelijker de stap kunnen maken om in het huwelijk te treden.
Allemaal gedachten vanuit een rijke binnenwereld en niet aan de werkelijkheid getoetst. Dat bleef ook zo nadat hij op 14-jarige leeftijd gekroond was. Hij was dus niet geschikt om staatszaken te behartigen. Hij wimpelde ze zelf al af met de opmerking dat hij geen zin had in dat vervelende gedoe. Zijn oudoom, de door ouderdom verzwakte kardinaal Henrique, nam ze waar. Adviseurs en edelen die hem voorhielden wat hij het beste kon doen als koning in bepaalde zaken, vond hij lastposten. Laat mij het zelf maar uitzoeken, was dan zijn verweer. Om het vervolgens allemaal bij de kardinaal op zijn bord te schuiven.

De voorbereiding tot de veldtocht

Hij werd de eerste koning die weinig in Lissabon te zien was. In de eerste jaren van zijn koningschap vanwege de pestepidemie die in die stad heerste. Daarna was hij óf op jacht óf op rondreis door zijn land. Waarbij hij bij voorkeur de Alentejo bezocht; de streek waar je eindeloos kunt dromen van betere tijden. Maar ook de Algarve bracht hij een uitgebreid bezoek. In 1573 was hij de eerste koning die er alle plaatsen afging en zich overal liet fêteren. Liefhebber zijnde van stierengevechten kreeg hij in Tavira een dergelijk spektakel aangeboden.
Ondertussen, tijdens zijn bezoek aan de Algarve, stelde hij zich op de hoogte van de ligging van de havens en de sterkte van de verdedigingslinies tegen mogelijke invallen van Moren. En hoe de bevoorrading van het leger zou gaan bij zijn geplande inval in Marokko.
Er volgde kort daarna nog een verblijf in Tanger van drie maanden van de jonge koning. Hij wilde het terrein verkennen, zoals dat heet. En in Marokko rommelde het; Moorse leiders leefden in onmin met elkaar en een van hen beloofde hulp aan Sebastiaan bij een invasie van het Portugese leger. Een belofte die later, toen het zover was, een loze belofte bleek te zijn.
Wat ook een loze belofte werd, is de deal die Sebastiaan maakte met rijke Joden in Lissabon. Voor het vele geld dat zij hem verstrekten om de invasie in Marokko te financieren, zou hij hen uit handen van de Inquisitie houden.

De invasie in Marokko

Uiteindelijk koos de koning voor Lagos als uitvalsbasis. Daar verzamelden zich in 1578 zijn legerstaf en de soldaten. Onder die soldaten bevonden zich 2000 Portugese veteranen en veel avonturiers uit landen als Portugal, Duitsland, Frankrijk en Italië. Die allen hoopten op een overwinning en de daarbij behorende plunderingen. Zijn staf bestond uit ruim 200 edelen, vooral jongeren, want ouderen zagen niets in zijn expeditie. Ook gingen er een paar bisschoppen mee, want er zou iedere dag ruim tijd voor gebed worden ingeruimd. Tot zijn uitrusting behoorde een armada van 500 galeien, paarden, wat geweren en geschut, en vooral veel speren en messen.
Op de avond voor het vertrek uit Lagos was hij uitgenodigd bij de notabelen voor een etentje. Maar hij vertrok al weer snel; hij gruwde van alle dronkenmanspraat en de openlijke seksuele intimiteiten en activiteiten van zijn generaals, edelen en bisschoppen. Een schare van toegestroomde prostituees en een grote groep meisjes uit Lagos, die allemaal graag wat wilden bijverdienen, was iedereen ter wille. Op zijn kamer bleef Sebastiaan nog uren bidden voor een grote zege.

Op weg naar het einde

Eenmaal in Marokko begon een lange mars.
‘15.000 man voetvolk, 1500 ruiters, bijna 1000 wagens en karren met voorraden en duizenden non-combattanten, onder wie hele zwermen meisjes’.
(Arnold van Wickeren: Koning Sebastião (1577-1578). De vereniging van Portugal met Spanje)
Maar de vijand liet zich niet zien. Alle plaatsen die ze aandeden waren verlaten. Allengs liep de ravitaillering spaak; de aanvoerlijnen werden te lang en er ontstonden tekorten aan voedsel en water. Nota bene in juli, midden in de hete zomer. Om kort te gaan, de meesten zagen al snel in dat ze, zowel door de onervarenheid van de koning in legerzaken en leidinggeven, als door de afwezigheid van een vijand, maar beter terug konden gaan.
Maar Sebastiaan gaf niet op. Hij was intussen in de buurt gekomen van het fort van Graciosa (Fortaleza da Graciosa) gebouwd op last van D. João III. Door een spion was hem verteld dat het fort verlaten was en hij zag zijn eerste zege al in het verschiet liggen. Toen de weg versperd bleek te worden door een immense overmacht van Moorse troepen, reed Sebastiaan ziende blind op hen af. Niet van plan zich te laten dwarsbomen. Verstijfd en onaanspreekbaar reed hij zijn ondergang tegemoet. En met hem het hele leger. Verslagen in Alcácer-Quibir (nu de stad Ksar-el-Kebir).

Tot zover Han’s verhaal.

Sebastiaans nalatenschap

Het drama van 1578

Han’s verhaal hierboven eindigde met de smadelijke nederlaag van het Portugese leger, ‘onder leiding’ van de roekeloze vorst. De koning zelf verdween in het heetst van de strijd. Samen met hem stierven bijna achtduizend soldaten en werden er vijftienduizend gevangen genomen. Na de slag werd een lichaam dat als dat van Sebastiaan werd geïdentificeerd, overgedragen aan de Spanjaarden en later (in 1582) door Filips II bijgezet in het Mosteiro dos Jerónimos in Lissabon. Echter, omdat het volk het gezicht niet had gezien en er twijfel bleef bestaan, weigerde men de dood te accepteren, wat de legende voedde.

De gevolgen waren rampzalig. Portugal bleef achter zonder troonopvolger. De Spaanse koning Filips II greep zijn kans en lijfde het land in. Portugal verloor zijn onafhankelijkheid. In die duistere jaren ontstond de mythe. Men weigerde te geloven dat Sebastiaan dood was. Hij zou ergens op een magisch eiland verblijven. Ooit zou hij terugkeren. Hij zou verschijnen op een mistige ochtend, rijdend op een wit paard, om Portugal te bevrijden en de oude glorie te herstellen.

Waarom blijft dit geloof bestaan?

Portugal is een land van fado, weemoed en de oceaan. Maar diep in de Portugese ziel schuilt ook een mysterie: het sebastianismo. Dit is geen kerk of officiële religie. Het is een geloof in de terugkeer van een verloren verlosser. Voor een buitenstaander klinkt het als een sprookje. Voor de Portugees is het een onderdeel van de identiteit.

Het sebastianismo is een vorm van messianisme. Het is de hoop op een rechtvaardige leider die orde schept in de chaos. In de 19e eeuw speelde dit geloof een grote rol bij de elite en de bourgeoisie. Zelfs in de 20e eeuw bleef de mythe hangen.

Fernando Pessoa

Dit zijn Pessoa’s belangrijkste werken waarin hij dit thema behandelt.

Poëzie: Mensagem (De boodschap)

Mensagem ¹(gepubliceerd in 1934) is de enige dichtbundel in het Portugees die tijdens Pessoa’s leven werd uitgegeven. Het hele werk is doordrenkt van sebastianistische symboliek, maar het derde deel is er expliciet aan gewijd.

Het boek is verdeeld in drie delen. Deel III heet O encoberto (De verborgene), wat een directe verwijzing is naar Koning Sebastiaan.

Sleutelgedichten:

• “D. Sebastião, Rei de Portugal”: Het beroemde gedicht waarin de koning spreekt als een geest: Louco, sim, louco, porque quis grandeza / Qual a Sorte a não dá. (Dwaas, ja, dwaas, want ik wilde grootsheid / Die het Lot niet schenkt.)
• O Quinto Império: Hierin legt hij de basis voor zijn theorie dat Portugal de wereld zal leiden door een spiritueel imperium, ter vervanging van de voorgaande vier materiële wereldrijken.
• As Ilhas Afortunadas (De Gelukzalige Eilanden): Over het wachten op de koning die nooit fysiek komt, maar altijd ‘komende’ is.
• Nevoeiro (Mist): Het slotgedicht van de bundel. De mist staat symbool voor de huidige verwarring van Portugal, waaruit de nieuwe redder moet opstaan (É a Hora! – Het is het Uur!).

Proza en politieke essays

Naast poëzie schreef Pessoa talloze fragmenten en essays over dit onderwerp, die vaak postuum zijn verzameld. Veel van zijn notities over dit onderwerp zijn postuum uitgegeven in bundels zoals Portugal, Sebastianismo e Quinto Império² en Teoria e Prática do Sebastianismo.

In deze teksten stelt Pessoa dat het sebastianismo een ‘religieuze ziekte’ of een psychologisch mechanisme van de Portugezen is: het onvermogen om in het heden te leven en het constante dromen over een toekomst die het glorieuze verleden herstelt.

Vergelijking met de wereldreligies

Het sebastianismo staat niet op zichzelf. Het vertoont opvallende gelijkenissen met grote wereldreligies.

Het christendom: de wederkomst

De meest directe vergelijking is de tweede komst van Jezus Christus. Christenen belijden wereldwijd dat Jezus zal terugkeren op aarde. In de katholieke mis wordt dit elke week uitgesproken. Net als bij koning Sebastiaan gaat het om een figuur die ‘verdwenen’ is, maar wiens terugkeer rechtvaardigheid en vrede brengt. Waar de christelijke wederkomst universeel is (voor de hele mensheid), is het sebastianismo specifiek gericht op de Portugese natie.

De islam: De Mahdi en Isa

Ook de Islam kent een sterke traditie van terugkeer. Veel moslims geloven in de komst van de Mahdi, een verlosser die vóór het einde der tijden de wereld zal zuiveren. Daarnaast speelt Jezus (Isa) een rol in de islamitische eindtijd. Men gelooft dat hij zal terugkeren om de eenogige Dajjal te verslaan. Het patroon is hetzelfde: een tijd van crisis, een verdwenen heilige figuur en een glorieuze terugkeer die alles zal herstellen.

Het jodendom: de messias

Het joodse geloof wacht al millennia op de komst van de messias. In tegenstelling tot christenen geloven zij niet dat de messias al op aarde heeft vertoefd. Het is een voortdurend wachten op een aardse leider uit het huis van David die de tempel zal herbouwen en vrede brengt. Het sebastianismo leunt zwaar op de Joodse messias-symboliek. In de 16e eeuw waren er in Portugal veel ‘nieuwe christenen’ (bekeerde joden), gedwongen door de Inquisitie om hun godsdienst te verbergen. Zij vermengden hun oude messiaanse hoop met de figuur van de verloren koning.

De maatschappelijke functie

Waarom hebben we dit soort verhalen nodig? Deze geloven bloeien op in tijden van onderdrukking of economische crisis. Het sebastianismo gaf de Portugezen hoop tijdens de Spaanse overheersing. Het gaf hen een gevoel van eigenwaarde. ‘Wij zijn niet zomaar een provincie van Spanje, wij zijn het volk van de wachtende koning.’

Een actuele politieke dimensie

Vandaag de dag is in Portugal het geloof in een letterlijke terugkeer van de koning vrijwel verdwenen. Maar de term sebastianismo wordt in de Portugese politiek nog steeds gehanteerd. Het wordt vaak als kritiek gebruikt. Politici worden ervan beschuldigd een ‘sebastianistische’ houding te hebben als ze onrealistische beloftes doen. Maar ook … Sommige mensen wachten nog steeds op die ene ‘sterke man’ die alle problemen in één klap oplost.

We gaan het systeem laten beven! Portugal redden! De leider van de extreemrechtse politieke partij Chega, André Ventura, belichaamt deze valse beloftes in zijn campagne nu ook voor het Portugese presidentschap. De verkiezingen vinden plaats op 18 januari 2026. Onderzoekers (zoals João Ferreira Dias³) stellen dat Ventura inspeelt op het culturele verlangen naar een ‘messiaanse leider’ die het land komt redden van corruptie en moreel verval.

Ook in de wijdere wereld zijn er altijd politici te vinden die zichzelf als een messias presenteren en populistische retoriek uiten. Daar past altijd een grote gezonde twijfel bij. Ex-president Bolsonaro uit Brazilië is een voorbeeld hoe zijn messianisme en zijn mislukte pogingen om een dictatuur te vestigen catastrofaal uitpakte, voor de Brazilianen (en voor hemzelf, tot lange gevangenis veroordeeld).

De koning in de mist, anno 2026

Dat dit verlangen naar een verlosser nog altijd springlevend is – al is het met een vette knipoog – bewijst de kandidatuur van Manuel João Vieira voor de Portugese presidentsverkiezingen van januari 2026. De excentrieke kunstenaar en muzikant presenteert zich, niet voor het eerst, als de ultieme buitenstaander die het land zal redden met absurde beloften.
Portugal Portal beschreef Vieira’s surrealistische kandidatuur.

Vieira is in feite een satirische reïncarnatie van de koning in de mist. Hij drijft de spot met onze collectieve hoop op een messias door te beloven alle ziektes simpelweg te verbieden. Maar onder de humor schuilt een serieuze les. Het sebastianismo herinnert ons aan onze menselijke zoektocht naar hoop in tijden van onzekerheid, maar Vieira’s persiflage waarschuwt ons tegelijkertijd voor het blinde geloof in de ‘sterke man’.

In Portugal is het het verhaal van een koning die nog altijd onderweg is naar huis. Maar terwijl we naar de horizon turen, doen we er goed aan om de waarschuwing van Bob Dylan in ons achterhoofd te houden: “Don’t follow leaders.” Want de enige die ons echt uit de mist kan leiden, zijn we uiteindelijk zelf.

Voetnoten

1. Pessoa, Fernando. Mensagem. Lissabon: Parceria António Maria Pereira, 1934. (Vooral Deel III: O Encoberto). ↩︎
2. Pessoa, Fernando. sebastianismo e quinto império (Er zijn verschillende edities, bijvoorbeeld uitgegeven door Ática of in de Pléiade-reeks) ↩︎
3. Ferreira Dias, J. (2022). “Political Messianism in Portugal, the Case of André Ventura”. Slovak journal of political sciences. ↩︎

Dit artikel is het resultaat van een samenwerking tussen menselijke creativiteit en kunstmatige intelligentie.