No way, onmogelijk dat de melodie jou niet bekend in de oren klinkt, al heb je misschien geen idee over welk nummer het gaat. Dat laatste is immers niet zo evident, ook al gaat het over het meest succesrijke Portugese lied ooit. De geschiedenis ervan is zo complex, dat een kat er haar jongen niet in terugvindt. Van Louis Armstrong tot Julio Iglesias of André van Duin, van fado over jazz en folk tot rumba, van Portugal over New York tot in Tokio en van Hollywood tot Bollywood, de compositie varieert in zoveel talen, titels en genres dat het een begeleide uitstap waard is.
Een moeilijke bevalling
De titelloze melodie van het nummer wordt in 1939 gecomponeerd door de Lissabonner Raúl Ferrão. Er is weinig interesse voor, waardoor het jaren in de lade blijft liggen. Ferrão (1890-1953) is een militair die het tot luitenant-kolonel heeft geschopt en als hobby muziek componeert, aanvankelijk geholpen door zijn echtgenote die pianolerares is. Hij componeert voor succesvolle revues en operettes, vanaf de jaren 30 ook voor films uit de beginjaren van de Portugese cinema, vaak samen met tekstschrijver José Galhardo (1905-1967). Deze laatste is eigenlijk een advocaat, maar als schrijver ook verantwoordelijk voor enkele van de bekendste fadonummers uit de geschiedenis. Samen werken ze in 1945 ook aan de operette A Invasão, maar ook hiervoor wordt Ferrão’s melodie niet weerhouden, in tegenstelling tot het nummer Lisboa Não Sejas Francesa. Dit behoorlijk nationalistische nummer, ook op tekst van Galhardo, zal later door fadozangeres Amália Rodrigues de onsterfelijkheid in gezongen worden. Voor Menina Lisboa, uit dezelfde operette, zullen de twee zelfs de Prémio Filipe Duarte krijgen. Voor die alweer geweigerde titelloze melodie uit 1939, schrijft Galhardo wat later echter een bijhorende tekst en de compositie duikt op in de film Capas Negras (1947), een liefdeshistorie die zich afspeelt in de stad Coimbra. Onder de titel Coimbra É Uma Lição De Amor (Coimbra Is Een Les In Liefde), wordt het nummer gezongen door Alberto Ribeiro, als een serenade voor zijn tegenspeelster, Amália Rodrigues die hier haar filmdebuut maakt.
De originele tekst
Capas Negras verwijst naar de studenten van Coimbra en hun typische zwarte capes. De tekst van José Galhardo is dan ook een ode aan de historische universiteitsstad, zijn studenten en docenten, zijn romantiek en nostalgie.
Ter verduidelijking: [1] Mata Nacional do Choupal, 80 hectare bos langs de Mondego. [2] Verwijzing naar het verhaal van Pedro en Inês, de Portugese versie van Romeo en Julia. [3] Deze bron, waar Pedro en Inês elkaar in het geheim ontmoetten, bevindt zich in de tuinen van het landgoed Quinta das Lágrimas, aan de overkant van de Mondego. De volledige film kan je overigens hier bekijken.
Capas Negras wordt een ongekend succes, zowel in Portugal als in Brazilië, en Amália meteen een gevierde actrice, maar ironisch genoeg geldt dit niet voor het lied. Het lijkt er dan ook op dat de song gedoemd is om in de historische verzameling van geflopte songs terecht te komen en dat de compositie van Ferrão in de nevelen van de geschiedenis zal verdwijnen.
Enter het Marshallplan
Dit omvangrijk herstelplan is een initiatief van de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken George C. Marshall en treedt drie jaar na de Tweede Wereldoorlog in werking. De VS willen de economische wederopbouw van de door de oorlog getroffen landen in Europa een flinke duw in de rug geven. Enerzijds uit zakelijk oogpunt, maar ook met in het achterhoofd het afremmen van de Sovjet-Unie in de expansie van het communisme. Ook cultuur wordt gebruikt als wapen in deze strijd. Massale en gigantische muziek- en filmfestivals moeten aantonen dat het vrije Westen op cultureel vlak superieur is. Ook Amália Rodrigues wordt hiervoor uitgenodigd. Ze is altijd blijven geloven in Coimbra É Uma Lição De Amor en neemt de song ook mee naar een serie van de Marshall Plan International Benefit Shows, in steden als Berlijn, Rome, Dublin, Bern en Parijs. Blijkbaar is de tijd nu rijp en eindelijk slaat de melodie aan. Het zal ook zorgen voor de internationale doorbraak van Amália.
Via Frankrijk een Europees succes
Op het concert in Dublin is ook de populaire Franse zangeres Yvette Giraud van de partij. Ook zij is meteen onder de indruk van Coimbra (dit is de inmiddels ingekorte titel) en laat in Parijs een vertaling maken door Jacques Larue, auteur van teksten voor grote namen als Édith Piaf, Maurice Chevalier en Dalida. Larue gaat in april naar Portugal en vindt het klimaat er fantastisch. De tekst krijgt dan ook de titel Avril au Portugal mee. Het wordt een behoorlijk vrije vertaling, want van Coimbra is hier helemaal geen sprake meer. De originele tekst van José Galhardo is omgedoopt tot een banaal verhaal rond een romantisch avontuur in Portugal in de maand april. Met wat beelden van een schip, kleurrijke zeilen en de geur van bloemen wordt wel een gevoel van nostalgie, saudade, gecreëerd en stelt zich de vraag of die verloren liefde elders net zo intens zou zijn als in Portugal in april. Als enige link met Coimbra vond ik bepaalde uitgaven waarop als ondertitel Rumba Coimbra wordt meegegeven. De melodie blijkt echter wel een oorwurm en Giraud scoort er een grote hit mee in Frankrijk.
Leuk om weten is dat de internationaal bekende Portugese tenor Luís Piçarra deze Franstalige versie ook al heel snel oppikt en op plaat zet, samen met het orkest van de Emissora Nacional (de Portugese Nationale Omroep). Piçarra zal later voor altijd bekend blijven als uitvoerder van het clublied van Benfica. Hij zingt Ser Benfiquista voor het eerst in 1953, om geld in te zamelen voor de bouw van het originele Estádio da Luz. Het wordt ook heden ten dage nog steeds voor elke thuiswedstrijd luidkeels gezongen door de Benfiquistas.
En dan wordt het April in Portugal
Een aantal van de Marshall Concerten wordt ook wereldwijd uitgezonden door de radiozender The Voice of America. Dat wekt ook de interesse van de bekende muziekuitgever Chappell, die ook al voor de Franstalige versie instond. Die ziet nu ook brood in een vertaling naar het Engels –April in Portugal- en hiervoor wordt de Ierse songwriter Jimmy Kennedy, in New York woonachtig, benaderd. Die neemt de opdracht aan, maar wil zijn naam niet verbinden aan enige geografische plaats. Hij wijzigt de gevraagde titel in The Whisp’ring Serenade, en schrapt elke verwijzing naar Portugal. Het resultaat is een melig verhaal, denk dan aan “De fluisterende serenade / Klinkt zachtjes door de nacht / En fluistert over een geliefde / Wanneer de sterren helder schijnen…”. Ondanks een dure en uitgebreide promotiemachine, flopt de opname van Georgia Carr over de hele lijn. Ferrão’s melodie blijft echter overeind en Chappell stelt Kennedy voor de keuze: ofwel het nummer herschrijven als April in Portugal, ofwel zoeken ze iemand anders. De royale vergoeding gaat boven zijn principes en Kennedy herwerkt de song.
Het nummer gaat de wereld rond
De eerste opname met de nieuwe tekst komt op naam van Vic Damone en die staat wekenlang in de Amerikaanse Billboard hitlijsten, met een #10 als hoogste notering. In de lente van 1953 wordt April in Portugal een echte rage. Ook in de VS worden meerdere versies van een compositie simultaan op diverse labels uitgebracht en liefst vijf ervan (twee gezongen en drie instrumentale) halen de top-20. Naast Damone scoren ook Tony Martin (#17), Freddy Martin Orchestra (#12), Richard Hayman (#12) en als hoogste Lee Baxter op #2. Ook Louis Armstrong zet het op plaat, maar voor Satchmo wordt het geen hit.
Het jaar daarvoor heeft Amália ook al haar debuut gemaakt op Amerikaanse grond, in de bekende club La Vie en Rose in New York, die ook bekende sterren als Édith Piaf en Marlene Dietrich programmeert. Het levert haar een optreden in Carnegie Hall op en ze wordt ook uitgenodigd voor de Coke Time TV-show van de populaire zanger-acteur Eddie Fisher, ook bekend van zijn huwelijken met Debbie Reynolds, Connie Stevens en Elizabeth Taylor. Ze zet er de eerste Engelstalige strofe in van April in Portugal, maar schakelt dan over naar de originele Portugese versie.
Pas in november 1953 zet ze die oorspronkelijke versie, Coimbra, met als ondertitel The Whispering Serenade (April in Portugal), voor het eerst op plaat.
April in Portugal wordt een merk, een Portugese hymne wereldwijd
Het nummer is ondertussen in de verschillende versies door honderden artiesten opgenomen -van fadistas over jazzmusici tot mambo-orkesten en popiconen- in diverse talen en instrumentaal door ontelbare orkesten. Ik probeer een beknopt overzicht te geven van de meest opvallende uitvoeringen.
Coimbra: Plácido Domingo, Roberto Carlos, Caetano Veloso, Cuca Roseta.
Avril au Portugal: Linda de Suza, Eartha Kitt, Marie Myriam.
The Girls of Nazaray: onder deze, wat bizarre, titel (refererend naar Nazaré), door Edmundo Ros en Victor Silvester.
April in Portugal: Louis Armstrong, Bing Crosby, Vic Damone, Caterina Valente, David & Marianne Dalmour (mix Engels/Frans)
Abril en Portugal: in het Spaans door Julio Iglesias, Chavela Vargas (México) en de Portugezen Amália Rodrigues en José Cid.
Abril em Portugal (Coimbra): Julio Iglesias met een eigen Portugese tekst.
Instrumentaal: Les Baxter & His Orchestra, Bert Kaempfert, James Last, Chet Atkins, Pérez Prado, Mantovani, Liberace, Dutch Swing College Band (NL), The Francis Bay Big Band (B).
Naast vertalingen in het Duits, Arabisch, Fins en Zweeds is er zelfs een Japanse versie van Yvette Giraud.
Ook in de Lage Landen wordt er vertaald en gecoverd
Zowel in België als in Nederland zijn verschillende versies uitgebracht. Een (onvolledig) overzicht. Johnny Hoes , Samantha , Eddy Christiano en Eddy Wally . Marco Bakker verwerkte Coimbra (samen met Uma Casa Portuguesa) in een medley en ook André van Duin zette de Nederlandstalige versie halverwege deze medley.
Van Hollywood tot Bollywood
Het muzikaal succes van begin jaren vijftig ontgaat ook de filmwereld niet en in 1956 wordt April in Portugal als kortfilm uitgebracht. Het betreft een Britse reisfilm met Jackie Lane en Amália Rodrigues, ingesproken door Hollywoodfilmster Trevor Howard. Het gaat om een sightseeingtour door Portugal, ter promotie van de cultuur van het land. De film fungeert in feite als een muzikale video en toeristische reclame, waarbij handig gebruik wordt gemaakt van de wereldwijde fascinatie voor het nummer om Portugal te presenteren als een glamoureuze, exotische vakantiebestemming. Het titelnummer is een uitvoering van George Melachrino en zijn orkest. Ook in de Bollywood film Bhai Bhai duikt het deuntje op. Recent werd de versie van Les Baxter (de hoogst genoteerde ooit op Billboard) gebruikt in de soundtrack van de film Asteroid City van Wes Anderson (2023). De film, met o.a. Scarlett Johansson en Tom Hanks, werd genomineerd voor de Gouden Palm op het Filmfestival van Cannes.
Een ware ambassadeur
De compositie van Raúl Ferrão, die oorspronkelijk niet eens een titel had en na wat vallen en opstaan door Amália Rodrigues uit de vergetelheid werd gehaald, is uiteindelijk uitgegroeid tot het bekendste Portugese nummer ooit. Het is de wereld rond gegaan en er zijn inmiddels zowat duizend verschillende versies van geperst, en dit is blijkbaar nog geen eindgetal. In het Portugeestalig gebied moet het alleen The Girl From Ipanema laten voorgaan. Het is, samen met fado, zo’n beetje de ultieme muzikale ansichtkaart van het land geworden en heeft de Portugese cultuur en toerisme een flinke boost gegeven.
Geef een reactie