Vroeger was alles beter

Als ik met leeftijdsgenoten praat, belandt het gesprek op enig moment bij de generatiekloof. Generaties voor ons tobden er al mee. Is het conflict nu heftiger? Hoe ervaren jongeren de tijdgeestverschillen in een hiërarchisch en collectivistisch Portugal, waar ze over het algemeen ook nog eens afhankelijk zijn van oudere generaties?

In het individualistische, nucleaire Nederland ligt de nadruk op zelfstandigheid en gelijkwaardigheid. Kinderen praten al vroeg mee. In Portugal is het de norm dat twintigers én dertigers thuis wonen en dat hun ouders (noodgedwongen) langer financieel verantwoordelijk voor hen blijven. Op haar beurt, natuurlijk, zorgt de Portugese jeugd voor oudere (groot)ouders.

Botsing of spagaat?

De meningsverschillen tussen generaties in Portugal en Nederland gaan meestal over dezelfde onderwerpen, zoals LGBTQ+-rechten, mentale gezondheid, religie en werk/privé-balans, maar in Nederland leiden deze tot felle discussies en in Portugal gebeurt dat niet, omdat jongeren gebonden aan loyaliteit & traditionele verwachtingen, de lieve vrede en harmonie proberen te bewaren.

In Nederland is ouderenzorg grotendeels geïnstitutionaliseerd en geprofessionaliseerd. In Portugal is het een familietaak. Zelfs als er een serieus generatieconflict speelt, dwingt de zorgplicht hen tot onderling contact.

God, vaderland en familie

De Portugese zeventigers en tachtigers van nu zijn gevormd door de Estado Novo en de ideologie van God, Vaderland en Familie. Deze generatie groeide ook op met het idee van de patriarch en dat de vrouw het huishouden bestierde. Kritisch denken en openlijk protest werden decennia lang hardhandig de kop ingedrukt. De dertigers en twintigers van nu zijn opgegroeid in een Portugal, waar de modernisering zich in een koortsachtig tempo voltrok (EU wetgeving). Dit zorgde voor een veel grotere psychologische kloof dan in Nederland.

Hokjesdenken

Maar als we aan wetenschappers vragen of ze de harde cijfers erop naslaan, blijkt dat conflicten en verschillen in waarden niet toenemen, wel neemt de maatschappelijke scheiding tussen leeftijdsgroepen toe, ze komen elkaar amper tegen (geen gezamenlijke sportclubs, geen gedeelde werkvloer, ze gebruiken andere vormen van media) en gaan elkaar zien en betitelen op basis van stereotypes.

De verschillen binnen een generatie zijn statistisch gezien nog altijd vele malen groter dan de gemiddelde verschillen tussen generaties.

Maar er is goed nieuws

In Europa is de tendens dat jongeren cultureel erfgoed ontdekken en heruitvinden en dat is de gelegenheid waardoor generaties elkaar weer kunnen vinden en nodig hebben. Voor ouderen is cultureel erfgoed een onderdeel van het dagelijks leven en identiteit en jongeren benaderen het met een hernieuwde blik vanuit een wereldwijd perspectief.

Fado

Fado, bijvoorbeeld, hoeft geen stoffige melancholie uit vervlogen tijden te zijn. Jonge, hoogopgeleide muzikanten combineren de traditionele klagende zang en guitarra portuguesa met invloeden uit jazz, indie en elektronische muziek. Alfama (Lissabon) en Mouraria (Coimbra), bijvoorbeeld, van oorsprong traditionele fadowijken, zijn muzikale smeltkroezen geworden.

Intergenerationele storytelling

Er zijn steeds meer Portugese contentmakers en academici die de verhalen van hun grootouders vastleggen. Intergenerationele storytelling, zoals die van Gonçalo Farlens, combineert herinneringen van ouderen met de digitale wereld van jongeren.

Azulejos en zwart aardewerk

Traditionele Portugese ambachten worden geherwaardeerd door jonge ontwerpers. Jonge kunstenaars kijken met een ecologische- en esthetische blik naar oude technieken, zoals het vervaardigen van azulejos en zwart aardewerk uit Bisalhães, en herbruiken deze in moderne architectuur en design.

Burel-wol uit de Serra da Estrela

Textiel en wol worden door jonge ondernemers, met behulp van social media en marketing, getransformeerd tot hippe, duurzame mode en designproducten.

Gastronomie

Jonge chef-koks die internationale ervaring hebben opgedaan gebruiken lokale, pure ingrediënten en de eeuwenoude recepten van het Portugese platteland, en vertalen dit naar moderne, gastronomische concepten.

Er is een duidelijke gang van jonge intellectuelen en creatievelingen naar de twaalf historische dorpen (inclusief de leisteendorpen) in het centrale Portugese binnenland en dat zorgt voor een heropleving van de bestaande festivals, zoals Home for Creativity (Lousã) waar Kerstin Thomas en Catarina Alves het dorpje Cerdeira (leisteen) hebben veranderd in een locatie met een internationaal creatief centrum, mensen komen van heinde en verre voor een vakantie bij de boer of voor workshops houtbewerken, keramiek of traditionele ambachten, of Buinho Creative Hub (Messejana/Alentejo-grens) opgericht door een collectief van ontwerpers en onderzoekers, waaronder Carlos Alcobia. Zij ontvluchtten de academische druk en bureaucreatie van Lissabon om in een historisch, landelijk dorp een ‘fab lab’ en artist residency op te zetten. Kunstenaars en ecologen ontmoeten elkaar hier om te werken aan projecten die moderne technologie combineren met lokale landbouw en plattelandstradities, of Aldeia Natal (Seia, Serra da Estrela), dat zich als eerste 100% duurzame kerstdorp van Portugal op de kaart heeft gezet. De kerstdecoraties in het dorp worden door de bewoners zelf gemaakt van natuurlijke restproducten uit de land- en bosbouw en wol van de Serra da Estrela-schapen. Creatievelingen helpen lokale bewoners om buiten het oogstseizoen betalende gasten aan te trekken. Deze mensen logeren in een tent of caravan of in een vakantiehuisje en ze kunnen met eigen ogen zien hoe het boerenleven is: ze helpen mee met dieren voeren of het plukken van fruit. Met name ouders met jonge kinderen vinden dit een mooie manier van vakantie vieren, of CARDO taberna & mercearia in Sortelha, waar jonge ondernemers recent CARDO, een gastronomisch en agrotoeristisch concept, dat fungeert als herberg en kruidenierszaak, hebben geopend. Het brengt reizigers in direct contact met kleinschalige, duurzame landbouw uit de regio door workshops te geven over biodiversiteit, lokale wijnen en traditionele culinaire technieken.

Binnen het netwerk van bergdorpjes (Aldeias de Montanha) zie je steeds vaker dat jonge stedelingen terugkeren om de authentieke producten van hun grootouders te vermarkten via toerisme. Denk hierbij aan kleinschalige initiatieven waar biologische imkerij (apitourisme) wordt gecombineerd met design-accommodaties, of waar gasten overdag meehelpen met het maken van de beroemde Queijo Serra da Estrela (schapenkaas) en ’s avonds biologisch dineren.