Zwart aardewerk

Het vervaardigen van zwart aardewerk is een traditioneel ambacht in het dorpje Bisalhães. De klei is niet zwart. Deze karakteristieke, diepzwarte kleur ontstaat door een specifiek bakproces.

Dit bakproces heet soenga. Het aardewerk wordt gebakken in kuilovens: een oven die in de grond is uitgegraven. Bij het bakproces wordt de ovenpot volledig afgedekt met brandend hout, dennentakken, bladeren, brem en aarde. Daaroverheen legt men metalen platen. De chemisch gebonden zuurstof in de klei wordt onttrokken om het vuur toch te laten branden, dat heet reductie, en daardoor verandert de kleur van de klei.

Sinds 1700 worden in de gemeente Vila Real de fijne kneepjes van dit handwerk van generatie op generatie doorgegeven.

Cultureel erfgoed

Eerst wordt de klei met grote houten hamers fijngestampt in stenen bakken. Daarna wordt het door de zeef geduwd en de massa wordt met water kneedbaar gemaakt. De pottenbakkers gebruiken een lage pottenbakkersschijf, die door het aanbrengen van gewicht onder de schijf een soort vliegwiel krijgt waardoor de kleimassa ronddraait en blijft draaien als de pottenbakker druk uitoefent op de klei om deze te vormen. De draaischijf wordt dan met de hand of met een stok in beweging gebracht. Daarna, als de klei half gedroogd en leerhard is, polijsten de vrouwen handmatig de objecten met rivierstenen of een glad metalen voorwerp. Ook dan kunnen nog decoraties worden ingekerfd. De typische metallic-achtige patronen worden pas na het smoren in de rook zichtbaar.

Vroeger was dit werk loodzwaar. De pottenbakkers liepen vaak blootsvoets en met gigantische manden vol zwaar aardewerk op hun rug kilometers ver over de ruige bergpaden van de Serra do Marão. De vrouwen verkochten het werk dan op de markten in Vila Real. Oorspronkelijk was het zwarte aardewerk puur functioneel. Het speelde een grote rol in de lokale gastronomie en wijnteelt in de nabijgelegen Douro-vallei. De robuuste kleipotten waren perfect voor het koken van traditionele gerechten en voor het bewaren van vloeistoffen.

Het pannenspel

Een fascinerende traditie rondom het zwarte aardewerk is het pannenspel tijdens het jaarlijkse Sint-Petrus feest. Om de uitzonderlijke sterkte van de zwarte potten aan de twijfelende kopers te bewijzen, maakten ze er een spel van en gooiden de ambachtslieden de potten naar elkaar toe alsof het een bal was. Als een pot op de grond viel en heel bleef, bewees dat hoe perfect het bakproces was uitgevoerd. Kreeg een pottenbakker een gegooid object niet te pakken en spatte het op de straatstenen uiteen, dan barstte de menigte in lachen uit. Dit spektakel trok veel publiek en groeide uit tot een ware volkssport. Tot op de dag van vandaag staat de regio tijdens de feestdagen in het teken van dit pannenspel.

Sinds 2016 is het traditionele productieproces opgenomen op de urgentielijst van UNESCO, omdat de traditie met uitsterven wordt bedreigd. Er zijn nog maar een handjevol actieve meester-pottenbakers in het dorp die het zware, handmatige werk voortzetten. Lokale initiatieven en cultuurorganisaties proberen het ambacht nu in leven te houden met speciale workshops en toeristische ervaringen. Nu dit aardewerk erkend is als Immaterieel Cultureel Erfgoed is de status ervan, net als bij wijn, strikt gebonden aan de geografische locatie, de lokale ambachtslieden, de traditie en de specifieke materialen uit de vallei.

Theoretisch kan zwart aardewerk volgens het recept uit Trás-os-Montes in de Alentejo of de Algarve worden gemaakt, maar het eindresultaat zal door de lokale grondstoffen en klimatologische factoren nooit hetzelfde zijn.
Het succes van dit zwarte aardewerk begint al bij de grijze klei uit de regio Vila Real. De klei uit Trás-os-Montes bevat specifieke mineralen en onzuiverheden die perfect reageren op het reductieproces om voor de diepzwarte kleur te zorgen. De klei in het zuiden, bijvoorbeeld de rode klei uit São Pedro do Corval, bevat veel meer ijzeroxide. Wanneer je ijzerrijke klei bakt krijgt het een rode of terracotta kleur. Hoewel je deze klei via een reductie-stook ook donkerder kunt maken, reageert de chemische samenstelling anders en is de kans op scheuren of een doffe grijze in plaats van diepzwarte kleur groter.
Bovendien schrijft het recept het gebruik van specifieke naaldbomen en struiken uit Trás-os-Montes voor. De Algarve en Alentejo hebben een heel andere vegetatie (meer kurkeiken, olijfbomen en gomboomstruiken), wat de chemische samenstelling en de geur van de rook verandert. De droge, zanderige of kalkrijke bodems van stookkuilen in de Algarve en Alentejo houden warmte en vocht anders vast dan de graniet- en leisteenachtige bodems in het vochtige noorden, wat invloed heeft op het bakproces.

Duurzaam ontwerp

De opleiding Duurzaam Ontwerp aan de Universiteit van Trás-os-Montes en Alto Douro deed mee aan het 4e Internationale Keramiekfestival van Menemen in Turkije. Deze deelname bood een unieke kans om de cultuur van het zwarte aardewerk van Bisalhães te presenteren als platform voor culturele uitwisseling en dialoog tussen ambachtelijke traditie, design en hedendaagse innovatie.

Tijdens het festival werden de typische culturele en materiële praktijken van Trás-os-Montes getoond. Voorbeelden van de regionale gastronomie werden gepresenteerd in de aardewerken potten. De Portugese delegatie liet diverse aardewerken objecten van de meesterpottenbakkers uit Bisalhães zien, maar ook de moderne designwerken van de ontwerpers Raul Pinto (Aveiro) en Rui Mendonça (Porto) kwamen aan bod. Deze designers onderzoeken hoe klei ingezet kan worden als herbruikbaar bouwmateriaal of hoe het een rol kan spelen in de bio-technologie.

Het hoogtepunt van deze bijeenkomst was het debat over de spanning tussen gestandaardiseerde controle en creatieve vrijheid binnen de design cultuur. Als duurzaamheid, circulariteit of ambacht gevangen blijven in certificeringen, ligt het afvinkgedrag op de loer. Door verbreding naar experiment en dialoog te forceren, verschuift de focus van regels volgen naar echte innovatie.

De door de Portugese delegatie gepresenteerde werken zijn permanent ondergebracht in het Klei-onderzoeks- en ontwikkelingslaboratorium van Menemen. Dit markeert een belangrijke aanwezigheid van kunstenaars uit de regio Trás-os-Montes in een internationale ruimte voor onderzoek en creatie.