Rob (een erudiete, zeer belezen vriend) vertelde me dat de paus ooit de helft van de wereld aan Portugal beloofde. Daar moesten de Portugezen dan wel genoeg kerken voor bouwen.
Ik keek hem aan. De helft van de wereld? Voor een stapel kerken? Ik woon in Portugal en kan bevestigen dat ze hun best hebben gedaan. Zelfs een dorp waar je nauwelijks een bakker vindt, heeft meestal nog een kerk. Soms ook een tweede, voor het geval de eerste vol zit. Maar of daar ooit een paus met een wereldkaart en een verlanglijstje achter zat, wilde ik toch weten.
Het antwoord is interessanter dan de legende.
De paus had inderdaad wat te verdelen
In de vijftiende eeuw voeren Portugese schepen steeds verder langs de Afrikaanse kust. De bemanning zocht handelsroutes en rijkdom; de koning wilde graag dat niemand anders hetzelfde ging doen. Een pauselijke zegen kwam daarbij goed uit.
Die kwam in 1455 van paus Nicolaas V. In een document met de fraaie naam Romanus Pontifex bevestigde hij de Portugese aanspraken op gebieden langs de Afrikaanse kust en gaf hij Portugal vergaande handelsrechten. De uitbreiding van het christendom werd als belangrijk doel aangevoerd.
De paus schreef ook over kerken. De Portugese koning mocht in de gebieden die hij beheerste kerken en kloosters stichten en geestelijken sturen. Let op dat woordje mocht. In de tekst staat geen opdracht om eerst een bepaald aantal kerken te bouwen. Ook geen tabel met ‘tien kapellen = één eiland’.
Zo kwam religie wel degelijk aan boord van die schepen, samen met handel, politiek en wapens. En met gruwelijke gevolgen: de pauselijke steun hielp ook de onderwerping en slavernij van niet-christelijke mensen te legitimeren. Dat deel van het verhaal verdwijnt gemakkelijk achter een mooie gevel vol azulejos.
Een streep door de oceaan
En die halve wereld dan? Daarvoor moeten we bijna veertig jaar verder.
Na de reis van Columbus kregen Portugal en Spanje ruzie over gebieden aan de andere kant van de Atlantische Oceaan. Paus Alexander VI bemoeide zich met de grens. Maar de verdeling die we nu kennen, werd in 1494 door de twee koninkrijken zélf afgesproken in het Verdrag van Tordesillas.
Ze trokken een denkbeeldige lijn van noord naar zuid, 370 leguas ten westen van de Kaapverdische eilanden. Een legua was een oude lengtemaat. Aan de ene kant Spaanse aanspraken, aan de andere Portugese. Alsof je met een liniaal over de wereldkaart gaat en zegt: dit stuk is van mij.
De mensen die in die gebieden woonden, zaten vanzelfsprekend niet aan tafel.
De grens liep zo dat het oostelijke deel van het huidige Brazilië in de Portugese invloedssfeer viel. Daarom hoor je in Brazilië Portugees en in veel omliggende landen Spaans. Dat is natuurlijk de korte versie; de geschiedenis van Brazilië is een stuk minder netjes dan zo’n getrokken lijn doet vermoeden.
En al die kerken?
In de Portugese overzeese gebieden kreeg de kroon ook een grote rol in de organisatie van de katholieke kerk. Koningen hielpen priesters en missies financieren en lieten kerken bouwen. Dat geheel heet het Padroado Português, het Portugese patronaatsrecht.
Daar hebben we de ingrediënten voor Robs verhaal: pauselijke privileges, een koninkrijk dat het geloof verspreidde, kerkbouw en een latere afspraak die de wereld tussen Spanje en Portugal verdeelde. Doe die vier in een pan, laat ze vijf eeuwen pruttelen en je krijgt: ‘De paus gaf Portugal de halve wereld als het maar genoeg kerken bouwde.’
Een uitstekend verhaal voor aan tafel. Als geschiedenis gaat het nét een stap te ver.
Ook de kerken die je vandaag op bijna elke straathoek in Portugal ziet, zijn niet allemaal overblijfselen van één pauselijke deal. Ze werden in verschillende eeuwen betaald door koningen, kloosterorden, broederschappen en rijke families. Later werd ook rijkdom uit de koloniale handel zichtbaar in de uitbundige versiering van religieuze gebouwen.
Sinds Robs verhaal kijk ik toch anders naar zo’n Portugese kerk. Eerst zie ik de stenen, de tegels en de vergulde altaren. En dan denk ik aan die merkwaardige tijd waarin twee koningen een lijn door de oceaan trokken en de paus vond dat hij daar iets over te zeggen had.
Maar ik tel de kerken niet meer. Er is nergens een kassabon gevonden waarop staat hoeveel je er nodig had voor een halve wereld.
Bronnen
- Romanus Pontifex (1455), Engelse vertaling van de pauselijke bul. De tekst verleent onder meer handelsrechten en staat het stichten van kerken en kloosters toe.
- UNESCO, Verdrag van Tordesillas (1494). Over de onderhandelingen tussen Portugal en Spanje, de grenslijn en Brazilië.
- Library of Congress, de Europese aanspraken op Brazilië.
Geef een reactie