Hulphonden op reis: hoe zit het in Portugal?

Een persoonlijke verkenning na gesprekken met Nederlandse en Portugese hulphondenorganisaties, en geïnspireerd door een recent incident op een Portugese luchthaven. Een, op het oog, minder persoonlijk verhaal dan dat ik normaal schrijf, maar zeker een verhaal om te vertellen.

Waarom dit onderwerp?

Op een Portugese luchthaven werd onlangs een hulphond geweigerd, ondanks een gerechtelijk bevel dat de hond gewoon mee mocht. Het incident trok mijn aandacht, omdat het haaks staat op de strenge Portugese wet die hulphonden juist overal toegang garandeert. Die tegenstelling tussen papier en praktijk werd de aanleiding voor mijn onderzoek.

Ik sprak met Bultersmekke Assistancedogs (BMA) en een paar kleinere Nederlandse organisaties, en met Portugese contacten bij Ânimas, de enige Portugese opleider die is aangesloten bij Assistance Dogs International (ADI). Hun inzichten vormen de kern van dit artikel.

Ook heb ik gesproken met hulphonden gebruikers, zowel in Nederland als Portugal.

Wat is een hulphond eigenlijk?

Hulphonden zijn méér dan blindengeleidehonden. Ze bestaan in verschillende categorieën:

Geleidehonden voor blinden en slechtzienden
Signaalhonden voor doven en slechthorenden
ADL-honden (Algemene Dagelijkse Levensverrichtingen), die praktische handelingen uitvoeren
Medische detectiehonden, bijvoorbeeld bij epilepsie of diabetes
Psychiatrische hulphonden, bijvoorbeeld bij PTSS (posttraumatische stressstoornis) of POTS (posturaal orthostatisch tachycardie-syndroom)

Juist deze diversiteit maakt dat regels en herkenning soms ingewikkeld zijn — zeker bij onzichtbare aandoeningen. Ook de gemende signalen vanuit de zorgverzekering en organisaties als het WMO, zoals het niet vergoeden van bepaalde type hulphonden, kunnen onduidelijkheid creëren.

Portugal: duidelijke wet, lastige praktijk

De wet

Sinds 2007 garandeert Decreto-Lei 74/2007 dat hulphonden in Portugal toegang hebben tot vrijwel alle openbare ruimten: restaurants, taxi’s, winkels, zwembaden, stranden en openbaar vervoer. Weigering is strafbaar en kan leiden tot forse boetes: tot €3.740 voor individuen en tot €44.891 voor organisaties ¹ ².

De praktijk

Toch hoor je regelmatig andere verhalen. In steden als Lissabon of Porto gaat het vaak goed, maar in kleinere plaatsen weigeren taxichauffeurs geregeld een hulphond, of krijgen gebruikers discussie bij de ingang van een restaurant. Stranden zijn meestal toegankelijk, maar campings staan hulphonden bij het zwembad vaak niet toe ³. Ook bestaan er regels die het werk van hulphonden bemoeilijken, zoals de verplichting om in sommige pondboten (veerdiensten) een muilkorf te dragen ⁴. Dat beperkt de hond in zijn taak en ondermijnt juist de veiligheid die hij moet garanderen.

De kloof tussen wet en werkelijkheid wordt dus vooral veroorzaakt door een gebrek aan maatschappelijke draagkracht: de kennis en acceptatie van hulphonden is nog niet overal ingeburgerd.

Een stap vooruit: digitale identificatie

In januari 2022 introduceerde Portugal, via Ânimas en ADI, een digitaal hulphonden-ID. Dit is een app waarin foto, chipnummer, opleidingsinstantie en licentienummer van het team zichtbaar zijn ⁵ ⁶. Het systeem maakt het mogelijk om met een smartphone snel de echtheid van een hulphond te controleren.

Dit is vrij uniek in Europa: Nederland kent zo’n digitaal systeem niet. Daar werken organisaties als BMA nog met fysieke passen en herkenbare dekjes of tuigen. Hoewel Portugese teams hiermee internationaal vaak sterker staan, geldt dat voordeel in eigen land niet altijd, omdat personeel van taxi’s, campings of horeca de app simpelweg niet kent of niet vertrouwt.

Nederland: sterke wet, losse praktijk

Ook Nederland kent juridische bescherming. Volgens de Wet gelijke behandeling handicap/chronische ziekte (Wgbh/cz) mogen hulphonden overal mee naartoe. Toch ontbreekt een centraal register of uniforme pas. BMA geeft bijvoorbeeld een pasje met foto en contactgegevens en een herkenbaar dekje met ADI-logo.

De herkenbaarheid is dus minder uniform dan in Portugal, en dat leidt soms tot verwarring. Net als in Portugal komen weigeringen in horeca of openbaar vervoer nog steeds voor, vaak door onbekendheid of door mensen die met “niet-echte” hulphonden verwarring veroorzaken.

Een bord voor een blindengeleidehondenschool – Foto Donald Trung Quoc Don

Een verschil in opleiden

Een ander opvallend verschil zit in de manier van opleiden.

Nederland: hier is het normaal dat gebruiker en hond als team worden opgeleid en gecertificeerd. Het proces draait om samenwerking en wederzijds vertrouwen.
Portugal: veel opleiders leveren een kant-en-klare hond, die de gebruiker daarna “krijgt”. Dat model werkt, maar mist soms de intensieve teamopbouw die in Nederland centraal staat. Voor Nederlandse reizigers kan dat verschil tot misverstanden leiden, zeker wanneer lokale instanties gewend zijn aan het Portugese model ⁷.

Waar gaat het mis?

De grootste uitdaging voor Nederlandse hulphondgebruikers in Portugal is niet de wet — die is duidelijk — maar de uitvoering. Een paar voorbeelden:

Een taxichauffeur in Aveiro weigerde een blinde vrouw met hulphond mee te nemen ⁸.
Op campings worden hulphonden geweerd bij zwembaden, ondanks de wet ⁹.
Op sommige veerdiensten moet een hulphond een muilkorf dragen, wat zijn werk onmogelijk maakt ⁴.
En het eerder genoemde incident op de luchthaven toonde hoe zelfs grote organisaties de regels naast zich neer kunnen leggen ¹⁰.

Kortom: Portugal heeft een modern systeem, maar de maatschappij is er nog niet altijd op afgestemd.

Wat kunnen we hiervan leren?

Voor Nederlandse lezers zonder hulphond is dit misschien een ver-van-je-bedshow. Toch zegt dit iets over hoe landen omgaan met toegankelijkheid en inclusie. Portugal laat zien dat sterke wetten en moderne technologie niet automatisch leiden tot gelijke behandeling. Zonder draagvlak, training en bewustwording bij personeel blijft de hulphond soms buiten staan — mét zijn gebruiker.

Nederland kent weer andere uitdagingen: de wet is sterk, maar de herkenbaarheid is versnipperd. Daar wordt nu aan gewerkt, bijvoorbeeld via de Nederlandse Assistentiehonden Branchevereniging (NAHB), die een uniform dekje ontwikkelt.

Toch hoorde ik van een aantal verschillende Nederlandse hulphondenorganisaties dat de draagkracht binnen een organisatie voor dit initatief beperkt is. Niet omdat ze er niet achterstaan maar omdat het budget van de hulphondenorganisatie niet toereikend is. Het overgrote deel van hun cliënten betaalt (noodgedwongen) de opleiding uit eigen zak, eventueel met behulp van een crowdfunding. De organisaties die ik sprak gaven vaak aan prioriteit te geven aan de betaalbaarheid en kwaliteit van de training waardoor er weinig budget over is om zich te mengen in dit soort grote projecten.

Conclusie

Reizen met een hulphond is een verhaal over vertrouwen — in je hond, maar ook in de maatschappij om je heen. Portugal heeft de papieren en de digitale middelen uitstekend geregeld, maar de praktijk loopt achter. Nederland heeft sterke wetgeving en een grote groep gebruikers door middel van teamgerichte opleiding, maar mist uniformiteit.

De vergelijking maakt duidelijk: er is in beide landen werk aan de winkel. Voor Portugese beleidsmakers ligt de uitdaging in draagvlak en uitvoering, voor Nederland in structuur en uniformiteit.

Wat jammer is, is dat de gebruikers van hulphonden hier vaak de prijs voor betalen en ondanks het geweldige hulpmiddel (de vaak leven gevende hulphond) niet kunnen gaan en staan waar ze willen. Zowel in het binnen als buitenland.