Op 8 oktober 2026 staat Marco Rubio, de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken, in Lissabon naast de Portugese minister van Buitenlandse Zaken Paulo Rangel. Verslaggevers vragen hem naar de doorgang van Amerikaanse militaire vliegtuigen via de Azoren tijdens de oorlog tegen Iran. Rubio antwoordt dat de Verenigde Staten zich altijd aan de bestaande bilaterale protocollen houden. In het Portugese parlement is het conflict dan al losgebarsten. Linkse partijen hebben een klacht ingediend bij het Openbaar Ministerie. Zij stellen dat de doorvoer via de basis Lajes de Portugese neutraliteit schendt.
Voor een buitenstaander lijkt dit een diplomatiek incident. Wie de Portugese geschiedenis kent, ziet een nieuw hoofdstuk in een verhaal dat in de Tweede Wereldoorlog begon. Al tachtig jaar worstelt Portugal met dezelfde vraag. Hoe verhoudt een klein land zich tot de militaire belangen van een grote mogendheid?
Een strook grond midden in de oceaan
De Azoren liggen ongeveer 1.500 kilometer van Lissabon, midden in de Atlantische Oceaan. Terceira is een van de negen eilanden. Wie van Europa naar Noord-Amerika vliegt, komt er vanzelf langs. Wie de Azoren in handen heeft, controleert de noordelijke Atlantische Oceaan.
Lajes begon eenvoudig. In 1934 legde de Portugese militaire dienst een landingsstrip aan van aangestampte aarde. Het was niet meer dan een noodlandingsbaan voor vliegtuigen die onderweg problemen kregen. De strategische waarde bleef beperkt tot de regio.
Dat veranderde met de oorlog.
Salazar houdt de deur dicht
In 1939 brak de Tweede Wereldoorlog uit. António de Oliveira Salazar, die Portugal sinds 1932 met harde hand regeerde, wilde zijn land buiten Europa houden. Portugal was arm. Het leger was zwak. Neutraal blijven leek de enige uitweg.
Maar een neutraal land wordt niet vanzelf met rust gelaten. Groot-Brittannië rekende op steun. Het beriep zich op het Verdrag van Windsor uit 1373. Dit verdrag vormt de basis van de oudste nog geldende diplomatieke alliantie ter wereld. Duitsland droomde van onderzeeërs die vanuit de Azoren konvooien konden aanvallen. En de Verenigde Staten hadden de eilanden hard nodig om troepen naar Europa te krijgen.
De Amerikaanse regering en het militaire commando hebben in 1941 en 1942 daadwerkelijk plannen besproken en voorbereid om de Azoren met militaire macht te bezetten. Historicus José Medeiros Ferreira beschrijft dit in zijn standaardwerk Os Açores na Política Internacional. In de stukken van die tijd klinken de Azoren soms als een stuk strategisch vastgoed dat toevallig door Portugezen werd bewoond.
Salazar zag het gevaar. Hij kon de Amerikanen niet eeuwig weigeren. Maar hij wilde zijn neutraliteit niet opgeven. Hij speelde Britten en Amerikanen tegen elkaar uit. En hij wachtte op het juiste moment.
Dat kwam in augustus 1943. De strijd in Noord-Afrika was beslist. De geallieerden werden steeds sterker. Een Duitse vergelding tegen Portugal was niet langer waarschijnlijk. Salazar gaf de Britten toestemming om de Azoren te gebruiken. Historicus Glyn Stone beschrijft in zijn studie naar de Portugese neutraliteit dat Salazar deze beslissing nam toen de Duitse onderzeebootoorlog al grotendeels was gebroken.
De Amerikanen komen erbij
De Amerikanen wilden meer dan alleen Brits medegebruik. In december 1943 schreef de Amerikaanse minister in Lissabon aan Washington dat het vliegveld bij Lajes “beslist vergroot” moest worden. De Amerikaanse militaire leiding wilde een eigen basis.
De onderhandelingen duurden maanden. Salazar stond Amerikaanse technici toe om de Britten te helpen bij de uitbreiding van Lajes. Maar hij weigerde een Amerikaanse luchtmachtseenheid toe te laten. Dat viel buiten de Brits-Portugese overeenkomst.
De Amerikanen bleven aandringen. Uiteindelijk kwamen er twee akkoorden. In november 1944 bereikten Portugal en de Verenigde Staten een overeenkomst over het gebruik van de Azoren tijdens de oorlog. De Verenigde Staten kregen toegang tot de faciliteiten. Portugal behield de soevereiniteit. Er kwam geen bezetting en geen kolonie.
In februari 1948 volgde een nieuw akkoord. Dit regelde de Amerikaanse rechten in vredestijd. Het akkoord was bilateraal: alleen tussen Portugal en de Verenigde Staten. Groot-Brittannië speelde geen rol meer.
De prijs van bescherming
In 1949 werd Portugal lid van de NAVO (Noord-Atlantische Verdragsorganisatie). Het was het enige land met een dictatuur. De Amerikaanse regering wilde Portugal erbij hebben. De belangrijkste reden was geostrategisch: de Azoren.
In 1951 werd het defensieakkoord formeel verlengd. Lajes groeide uit tot een van de belangrijkste Amerikaanse bases in Europa. Tijdens de Koude Oorlog volgden toestellen vanuit Terceira Sovjet-onderzeeërs in de Atlantische Oceaan. De bevoorrading van de vloot liep via het eiland.
Portugal verdiende geld aan de basis. Het land kreeg veiligheid terug. Maar er was ook een prijs. De Amerikanen hadden Lajes nodig. Daarom keken zij niet te streng naar Salazars binnenlandse beleid. Dat gaf de dictator ruimte op het wereldtoneel. Linkse Portugezen hebben hen dat nooit vergeven.
Na de Anjerrevolutie
De Anjerrevolutie van 1974 maakte een einde aan bijna vijftig jaar dictatuur. De nieuwe democratische regeringen wilden bij de NAVO blijven. Maar zij wilden ook meer zeggenschap over de basis. Lajes bleef in gebruik. De akkoorden werden periodiek verlengd.
In 2003 liep de spanning op. Premier José Manuel Barroso ontving op de Azoren president George Bush, premier Tony Blair en premier José María Aznar. De drie leiders bespraken de aanstaande inval in Irak. De Portugese oppositie sprak van een schending van de neutraliteit. De communistische partij PCP en het Links Blok (Bloco de Esquerda) beschuldigden Barroso van “meelopen en onderdanigheid”. Barroso verdedigde zich. Hij zei dat de bijeenkomst diende om Portugese belangen te behartigen. Portugal zou niet militair deelnemen aan het conflict.
Het conflict van 2026
In 2026 keren alle oude thema’s terug. Tijdens de oorlog met Iran gebruikten Amerikaanse vliegtuigen Lajes voor doorvoer. Het Links Blok diende een klacht in bij het Openbaar Ministerie. De partij spreekt van een “grove schending van het internationale recht”. Het openbaar ministerie opende een onderzoek.
Premier Luís Montenegro verdedigde de doorvoer in het parlement. Hij zei “absoluut rotsvast” te vertrouwen op de legaliteit van het gebruik van de basis. Volgens hem heeft de regering de naleving van alle juridische regels nauwgezet gevolgd. Montenegro waarschuwde ook de rechterlijke macht. Rechters mogen geen politieke oordelen vellen, zei hij.
Rubio zei in Lissabon dat de Verenigde Staten zich aan de protocollen houden. “Wij volgen ze altijd, uit respect en uit naleving van de overeenkomsten die wij met onze NAVO-bondgenoten hebben”.
Ondertussen is de Amerikaanse aanwezigheid op Terceira gegroeid. Volgens Portugese media waren er in 2025 ongeveer 165 Amerikaanse militairen op het eiland. Begin 2026 steeg dat aantal tot meer dan 400, samen met F-16-gevechtsvliegtuigen en KC-46-tankvliegtuigen. In mei 2026 meldde de Portugese pers dat de Verenigde Staten van plan waren nog eens 80 militairen te sturen. Ook zouden vier P-8 Poseidon-patrouillevliegtuigen permanent op Lajes worden gestationeerd.
De les van 1944
De kernvraag is niet of Lajes Amerikaans of Portugees is. De kernvraag is of Portugal zijn eigen voorwaarden kan stellen.
In 1943 en 1944 lukte dat Salazar. Hij gaf toegang. Hij behield de soevereiniteit. Hij stelde voorwaarden. De Amerikanen kregen wat zij nodig hadden, maar op Portugese termen. Salazar was een dictator. Zijn binnenlandse beleid was onderdrukkend. Maar in de onderhandelingen met Washington speelde hij het spel van een klein land met geduld en met een duidelijke grens.
De democratische regeringen na 1974 hebben die lijn voortgezet. De akkoorden bleven bilateraal. Portugal bleef soeverein. Maar de marges zijn kleiner geworden. De Amerikaanse militaire aanwezigheid groeit. De infrastructuur op Terceira wordt uitgebreid. De druk om mee te gaan in Amerikaanse operaties neemt toe.
In 2026 staat Portugal opnieuw voor dezelfde keuze. Linkse partijen zien in de doorvoer het bewijs dat Portugal een instrument wordt van Amerikaanse belangen. De regering ziet in de doorvoer de nakoming van bestaande verplichtingen. Beide kanten halen het verleden erbij. De een wijst op Salazars verzet tegen de Amerikaanse bezettingsplannen. De ander wijst op het akkoord van 1944, waarin Portugal de baas bleef.
Het Openbaar Ministerie onderzoekt nu of de doorvoer legaal was. De uitslag zal niet alleen gaan over vliegtuigen en brandstof. De uitslag zal gaan over de vraag hoe ver een klein land kan gaan in het beschermen van zijn eigen koers.
Geef een reactie