Olifantenreservaat in Portugal met Belgische primeur

Begin november werd in Vila Viçosa het project Pangeia voorgesteld, het eerste santuário de elefantes in de Europese Unie. Een privé-initiatief dat tot stand kwam met medewerking van de overheid, via de gemeenten Alandroal en Vila Viçosa. Op een terrein van meer dan 400 hectare komt een accommodatie die een betere toekomst moet garanderen voor olifanten die elders in Europa in gevangenschap leven.

Olifanten in Portugal, een traditie

In de oudheid waren reeds olifanten te zien in West-Europa. Denk maar aan de Carthaagse veldheer Hannibal, die met een aantal olifanten de Alpen overtrok in zijn strijd tegen de Romeinen. Het ging vermoedelijk om een Noord-Afrikaanse ondersoort, die in de loop van de 4de eeuw is uitgestorven. Het feit dat duizenden dieren de dood vonden in de Romeinse arena’s, zal daar wel niet vreemd aan zijn. Op een geschenk voor Karel de Grote na, in 802, zal het nog tot de 16de eeuw duren vooraleer de dikhuiden hier opnieuw verschijnen en Portugal behoorde bij de pioniers.

Ten tijde van de hoogdagen van de ontdekkingsreizen kwamen in 1511 de eerste exemplaren in Lissabon toe. Ze werden bezorgd door de gouverneur van Portugees-Indië, Afonso de Albuquerque, als geschenk voor koning Manuel I. Eentje ervan trok bijzondere aandacht, met name Hanno, een albino. Het was een moment waarop Portugal bij paus Leo X op een goed blaadje wou komen, in verband met de toepassingen van het verdrag van Tordesilhas. Het leek het hof dan ook een goed idee om het dier als geschenk naar Rome te sturen. Langer dan een paar jaar overleefde het daar niet, mede door onwetendheid over hoe er met het dier moest omgegaan worden. In 1551 imiteerde Dom João III zijn vader en stuurde Salomon als huwelijkscadeau naar zijn neef Maximiliaan van Oostenrijk. Het zal nobelprijswinnaar José Saramago inspireren voor zijn roman De tocht van de olifant. In het humoristisch-ironisch verhaal beschrijft hij de barre tocht van Lissabon naar Wenen en hekelt hierbij de willekeur en megalomanie van machthebbers.

De huidige situatie in de EU

Er leven momenteel in de EU zo’n zeshonderd olifanten in gevangenschap, zowel Afrikaanse als -een meerderheid- Aziatische. Een aantal maken deel uit van internationale kweekprogramma’s met het oog op het op peil houden van een verantwoorde populatie in functie van soortbehoud. De problematiek hierrond is behoorlijk complex. Olifanten zijn zeer intelligente en sociale dieren die in het wild in kuddes leven en daarbij grote afstanden afleggen. Het gebrek aan ruimte kan in dierentuinen en circussen leiden tot verveling, stress en aanverwante problemen.

Er zijn in de EU wettelijke normen van kracht, maar volgens critici zijn die niet toereikend. Sommige EU-landen of regio’s (zoals Vlaanderen in België) hebben zelf de minimumnormen aangescherpt. Zo is er in de Lage Landen al tien jaar een verbod op het gebruik van wilde dieren in het circus. Verder eist Vlaanderen binnenkort, met de Vlaamse Codex Dierenwelzijn, dat olifanten in een groep van minimaal vier volwassen dieren gehouden worden, met een minimum oppervlakte van 3.000 m2 voor het buitenverblijf en 320 m2 binnen. Nederland heeft een en ander vastgelegd in gedetailleerde richtlijnen van dierentuinorganisaties, die vaak de minimumeisen van de EU overtreffen. Daar is ook bijzondere focus op Protected Contact, waarbij verzorgers niet in dezelfde ruimte als de olifanten komen. Bepaald belangrijk want het maakt het gebruik van kettingen enzo bijna overbodig. Ook in Portugal werden op dit vlak al stappen gezet, met onder andere in de zoo van Lissabon een uitbreiding die gericht is op het nabootsen van het leefgebied van de Afrikaanse Savanne-olifant. Daarbij werd de oppervlakte van het verblijf verdrievoudigd. En nu komt er dus een heus olifantenreservaat.

Het Pangeia project

Dit is een initiatief van Pangea Trust, een onafhankelijke non-profitorganisatie, geleid door Kate Moore. Zij is een conservatie-expert met “20 jaar ervaring in Afrika en Europa, gericht op de bestrijding van wildhandel en het redden en rehabiliteren van wilde dieren”. Onder de partners van de organisatie vinden we namen als de Fondation Brigitte Bardot en World Animal Protection, die ook financieel ondersteunen en de aankoop van het terrein voor het project Pangeia hebben mogelijk gemaakt. De bedoeling is het eerste grootschalig reservaat van Europa te creëren, waar olifanten vrij kunnen rondlopen, samen met soortgenoten, in een ruime en natuurlijke habitat. Het moet een opvangcentrum vormen, een veilige plek voor olifanten die uit dierentuinen en circussen zijn herplaatst. Momenteel wordt rond het aangekochte terrein een omheining geplaatst en vordert de bouw van de eerste olifantenstal. Dit wordt een afgeschermde en comfortabele ruimte voor routinematige gezondheidscontroles en vormt een toevluchtsoord tijdens koude nachten of in noodgevallen. Een natuurlijke beek geeft mogelijkheden voor een poel en een modderpoel. Het terrein is gevarieerd en glooiend met ver reikende uitzichten en een gevarieerde vegetatie. Het is niet de bedoeling om van Pangeia een themapark te maken -bezoekers zullen in zeer beperkte mate toegelaten worden- om het welzijn van de dieren niet te verstoren.

De Belgische inbreng

Ondertussen is er al een naam bekend die binnenkort naar Portugal zal verhuizen. Kariba zal een van de eerste jumbo’s zijn die het park in 2026 wil verwelkomen. Ze werd in de jaren tachtig gevangen in Zimbabwe, nadat haar familie gedecimeerd werd door een selectieve ivoorslachting. Als weesbaby kwam ze terecht in Duitsland om de volgende 40 jaar ofwel kunstjes uit te voeren in een circus of in diverse Europese dierentuinen ondergebracht te worden. In 2012 werd ze overgebracht naar de Belgische Olmense Zoo (sinds 2019 bekend als Pakawi Park, nadat er inbreuken op het dierenwelzijn werden vastgesteld). In 2022 stierf haar enige metgezel Jenny en ze bleef, als sociaal dier, helemaal alleen achter. Haar alleen laten blijven was onverantwoord en dus geen optie. Een tragische toestand, temeer omdat de Vlaamse wetgeving in 2029 nog strenger wordt. Pakawi Park stond dus voor de keuze: drie nieuwe olifanten aantrekken, financieel blijkbaar niet haalbaar, of een betere plek zoeken voor Kariba. Enter de Belgische dierenrechtenorganisatie Gaia, die de zoo in contact bracht met Pangeia. Er is dus een akkoord om Kariba een verdiende vorm van vrijheid terug te geven door een verhuis naar Portugal. De huidige eigenaars stellen echter een belangrijke voorwaarde: ze mag niet vertrekken voor er ook een tweede olifant aanwezig is in het Alentejaanse reservaat. Terecht wordt aangevoerd dat de Portugese wet de verplichting niet oplegt om de dieren in een minimale groepsvorm te houden, waardoor het geen optie is om Kariba tweeduizend kilometer ver te verhuizen, als ze daar ook alleen komt te staan.

Wat met de ethische benadering ?

Op de site van Gaia staat getiteld: “Kariba krijgt eindelijk haar vrijheid terug”. Men kan zich de vraag stellen of dit terecht is. In Portugal komt ze terecht in een ruimere omgeving met meer bewegingsvrijheid, maar uiteindelijk toch binnen een omheining. Critici vinden dan ook dat het hier zeker niet gaat om een project van rewilding. Zelfs al zou men Afrikaanse olifanten willen uitzetten in Portugal, het is gewoon onmogelijk, want het gaat om een invasieve soort. “Dan maar in Afrika?” zou de volgende vraag kunnen zijn. Ook dit botst met de realiteit. Het is zeker zo dat de olifantenpopulatie in Afrika in de laatste decennia zowat gedecimeerd is. Herplaatsen van Kariba en lotgenoten lijkt dan een win-win operatie te zijn, maar zo eenvoudig is het niet. Enerzijds is het zo dat een dier dat meer dan veertig jaar met verzorging geleefd heeft, daar niet klaar voor is. Het kent geen schrik voor mensen, dus stropers zullen haar graag zien komen. Anderzijds is er ook een toenemend conflict tussen mens en olifant. Olifanten hebben van nature behoorlijk wat impact op ecologisch, sociaal en economisch vlak. Daarbovenop komt nog eens de snelle bevolkingsgroei in Afrika en klimaatveranderingen, waardoor in sommige regio’s de natuurlijke draagkracht overschreden wordt. In lokale, goed beschermde en omheinde reservaten (zoals in Botswana en Zimbabwe) is er eigenlijk een overaantal, terwijl globaal gezien het aantal zo snel gedaald is, dat er sprake is van een ernstig bedreigde soort. Deze situatie leidde in een recent verleden zelfs tot een conflict tussen Botswana en Duitsland.

Ambassadrice Joana Vasconcelos

Op de voorstelling werd ook kunstenares Joana Vasconcelos voorgesteld, als ambassadrice en erematriarch voor Pangea. Zij engageert zich via haar Fundação Joana Vasconcelos om de nodige dekens voor de olifanten te leveren, rekening houdend met de lage temperaturen die in de Alentejo kunnen voorkomen. “Ik doe het met veel liefde en genegenheid. Het idee om deel te kunnen nemen aan projecten die bewustzijn veranderen, gebieden transformeren en een vorm van vrijheid en schoonheid creëren, was doorslaggevend.”

Misschien heeft dit artikel jouw interesse gewekt en wil je meer info of zelf bijspringen? Hier vind je er meer over: Pangea Trust en Project Kariba