Portugal en de energiecrisis

Specialisten zeggen dat de Trump-Iran-energiecrisis de zwaarste ooit wordt. In hoeverre gaat Portugal daar onder lijden?

Natuurlijk wordt ook in Portugal de benzine duurder. Maar in 2022 leerden we al dat het totale energieplaatje van Portugal er heel anders uitziet dan dat van de Lage Landen. Na de Russische inval in Oekraïne stegen de elektraprijzen de pan uit, maar in Portugal beleven ze stabiel en laag. Hoe zal dat nu gaan zijn?

Wat verbruiken we per persoon per jaar?

Om te vergelijken hebben we het verbruik uitgerekend per hoofd van de bevolking, dat geeft een realistischer beeld van de energiegevoeligheid dan grote totalen of percentages.

De gemiddelde Portugees verbruikt dus minder dan de helft van de benzine, diesel en olie die de Belg en Nederlander verbruiken. En van gas nog geen kwart. En ook nog minder elektra.

Van alles wordt (per capita!) minder verbruikt dus, dan is de energiegevoeligheid dus absoluut minder. Maar hoe komt dat? Portugal heeft nu eenmaal niet zoveel zware industrie, dat scheelt nogal in het energieverbruik. En in de winter worden de huizen en bedrijfspanden veel minder verwarmd. En: een flink stuk elektraverbruik wordt niet gemeten. Alles wat van zonnepanelen komt en direct wordt verbruikt is onzichtbaar. Daarover verderop meer…

Maar natuurlijk is dit niet het hele verhaal, want elektriciteit groeit niet aan een boom. Elektriciteit moet worden geproduceerd. Dat kan op heel veel manieren: met kolen, olie, gas, uranium, wind, zon, water en zelfs planten.

Hoe maakt Portugal elektriciteit?

Portugal is één van de Europese koplopers in het produceren van elektra met wind, water en zon. Alleen Denemarken en Oostenrijk produceren een groter deel van hun elektra hernieuwbaar.

In deze cijfers is verbruik van zelfgeproduceerde energie overigens niet meegenomen. Stroom die je met je eigen zonnepanelen maakt en direct verbruikt, zit er dus niet in. Stroom die wordt teruggeleverd aan het net (en dus via de meter loopt) en dan later wordt gebruikt, die wel!

Overal in Portugal liggen er zonnepanelen op de daken. Maar slechts weinig Portugezen leveren energie aan het net, want dat levert niet veel op en vereist administratieve rompslomp. Al die Portugese direct verbruikte kilowatturen (kWh’s) zitten niet in de statistieken, evenmin als de honderdduizenden heetwaterpanelen die de Portugese huishoudens hebben. Dat zijn goedkope(re) zonnepanelen die alleen maar water kunnen verwarmen. Ze leveren een leuke besparing op.

Zonnepanelen

Nederland heeft overigens meer zonnepanelen (een hogere geïnstalleerde zonne-energiecapaciteit per inwoner) dan Portugal. Dat komt door de verkapte subsidie middels de salderingsregeling. Daardoor kun je de ’s middags geproduceerde stroom leveren aan het net en pas ’s avonds de wasmachine laten draaien. Want ondanks die hogere Nederlandse capaciteit, produceert Portugal dus veel meer daadwerkelijke zonne-energie. Het klimaat is nu eenmaal anders. België kende vroeger ook vormen van de salderingsregeling, en andere subsidieregelingen. Ook België heeft meer zonnepanelen dan Portugal, maar de productie van zonne-energie blijft achter. Het klimaat is nu eenmaal anders…

Kan Portugal in geval van nood al zijn elektra opwekken zonder fossiele brandstoffen?

Theoretisch wel, want er zijn al heel veel dagen dat de Portugese energiecentrales stilstaan. Dan zijn water, wind en zon genoeg. En moet een centrale toch bijspringen en er is geen gas, dan zijn we nog altijd gekoppeld aan Spanje. Dat gebruikt ook weinig fossiele brandstoffen, en heeft zeven kerncentrales.

De Portugese waterbatterij

Dat woord is een beetje misleidend, de waterbatterij is niet vergelijkbaar met de batterij in je telefoon of elektrische auto. Maar het concept is even eenvoudig als geweldig!

Het grote probleem van zonne- en windenergie is dat je het niet op kunt slaan. Daarvoor zouden enorme batterijparken nodig zijn en de wetenschap is nog niet zover. De wind waait niet altijd en de zon schijnt niet altijd en dus is het goed afstemmen van elektraproductie op elektraverbruik moeilijk. Er is altijd een achtervang nodig die je naar believen aan en uit kunt zetten.

Een waterkrachtcentrale kan wel draaien conform de vraag, de sluisjes worden opengezet wanneer er elektravraag is, en het naar beneden stromende water genereert elektriciteit.

Wat doet Portugal nu: op dagen met veel wind- en zonneproductie, wordt die energie gebruikt om water uit lagere waterreservoirs terug te pompen naar hoger gelegen waterreservoirs. Daarmee kan dan energie worden geproduceerd wanneer deze wel nodig is. Zonder een traditionele batterij, slaagt men er toch in om die overproductie aan elektra ‘op te slaan’.

Nederland is een veel waterrijker land dan Portugal, maar helaas heeft dat voor waterenergie weinig belang. Er is een hoogteverschil nodig. Daarom kan Portugal veel meer waterenergie produceren dan Nederland, en dus door het spelen met de stuwmeren ook elektra opslaan.

En de prijzen aan de pomp dan?

Alles leuk en aardig maar de benzine- en dieselprijzen gaan natuurlijk gewoon omhoog. De Portugese eindconsument betaalt dus wel degelijk in deze energiecrisis. Direct aan de pomp, en indirect omdat wegtransport vrijwel geheel met diesel gebeurt. Hogere transportprijzen dus en daardoor hogere prijzen in de winkel. De Portugese regering compenseert de recente prijsstijgingen een beetje, de extra binnenkomende IVA (BTW) wordt teruggegeven. Dat gebeurt middels een korting op de brandstofaccijns en dus valt de prijsstijging aan de pomp een beetje mee. Daarnaast compenseert de regering enkele specifieke sectoren zoals taxibedrijven, hulpverleners en landbouwers. Mensen die nog op gas koken, kunnen in een aantal gevallen via de junta/gemeente een subsidie van €25 per fles krijgen.

Kilometers

Oveigens lijkt elektrisch rijden in Portugal minder populair dan in Nederland en België, als je puur naar het aantal auto’s kijkt. Gemeten naar gereden kilometers ligt dat anders. Het aanhouden van een klein autootje in een afgelegen dorpje, om misschien maar 1500 kilometer per jaar te doen, is in Portugal nog betaalbaar. Er zijn dus nogal wat van dat soort autootjes. De echte kilometervreters in Portugal zijn vaak al overgestapt naar elektrisch, ook al omdat zakelijk elektrisch autogebruik fiscaal flink gestimuleerd wordt. Maar ook gewoon omdat het goedkoper is. Elektra is immers in Portugal al niet duur, en wie een paar zonnepanelen heeft is helemaal spekkoper. Ergens dus goed dat de regering de brandstofprijzen een beetje subsidieert, want dat geld komt dus veelal terecht bij mensen die niet zomaar een andere auto kunnen kopen. En bij het wegtransport natuurlijk.

Vliegtuigbrandstof _^(nagekomen)

Op 17 april zegt rafineerder GALP in een vergadering met de verantwoordelijke minister Maria da Graça Carvalho, dat Portugal voldoende vliegtuigbrandstof heeft tot ongeveer medio augustus. De minister wijst er in commentaren op dat Portugal op andere gebieden een grote energiezelfstandigheid heeft, en tevens dat de raffinagecapaciteit op het Iberisch Schiereiland groot is. De beschikbaarheid van vliegtuigbrandstof is voor het toerisme van groot belang.

Conclusie

Portugal is niet immuun voor de energiecrisis. Aan de pomp stijgen de prijzen, maar de regering compenseert een stukje. Er zullen geen grote landelijke problemen ontstaan, daarvoor is de energiezelfstandigheid al te groot. De inflatie zal door de energiecrisis omhoog gaan, maar minder dan in Noord-Europa.

Bronnen:
https://oilprice.com/Energy/Energy-General/Why-Portugal-and-Spain-Dodge-Europes-Energy-Price-Shock.html
https://ec.europa.eu/eurostat/web/interactive-publications/energy-2025#eu-energy-production
https://ourworldindata.org/grapher/per-capita-oil
https://www.iea.org/countries/portugal
https://www.iea.org/countries/the-netherlands
https://www.iea.org/countries/belgium
https://www.brusselstimes.com/1895598/belgian-renewable-energy-production-matches-its-nuclear-power-plants
https://www.cbs.nl/en-gb/news/2025/11/half-of-electricity-is-produced-from-renewable-sources
https://www.ren.pt/en-gb/media/news/electricity-consumption-increases-by-25-compared-to-2024
Dit artikel is met de grootst mogelijke zorg samengesteld. Door de vele bronnen en de nadruk op consumptie (in tegenstelling tot productie) bleek het soms lastig om exacte aansluitingen te maken. In die gevallen is met behulp van AI een zo nauwkeurig mogelijke benadering gemaakt. Maar ook als een percentage iets zou afwijken, zou dat de beeldvorming niet verstoren.