De wereldtentoonstelling van 1998 in Lissabon

Expo ’98 wordt vaak gezien als een van de laatste succesvolle wereldtentoonstellingen. Het Oceans-thema deed het goed, maar dat het een geslaagd moderniseringsproject voor Lissabon bleek, zorgde voor de grootste triomf.

De voormalige tentoonstellingsgrond is een belangrijk en goed geïntegreerd stadsdeel geworden.

De tentoonstelling vond plaats van 22 mei tot en met 30 september 1998. Het thema “Oceanen: een erfgoed voor de toekomst” was ook een viering van de maritieme geschiedenis (ontdekkingen). Het viel samen met de 500e verjaardag van Vasco da Gama’s aankomst in India. De Vasco da Gama-brug werd voor de expo gebouwd. Voor de vier maanden durende Expo 98 werden meer dan 9 miljoen entreebewijzen verkocht. 146 landen en 14 internationale organisaties werden vertegenwoordigd door zintuiglijke ervaringen van hun geschiedenis, cultuur en gastronomie.

Verleden jaar vond de laatste wereldexpo plaats in Osaka, Japan. Het thema was Designing Future Society for Our Lives. De impact van de huidige wereldexpo’s is veel kleiner dan vroeger. Tegenwoordig volgen innovaties elkaar continu op: bedrijven lanceren producten zelf online, technologie is permanent zichtbaar en wereldtentoonstellingen trekken minder wereldwijde aandacht. Toch bestaan ze nog als diplomatieke evenementen, culturele ontmoetingsplaatsen, stedelijke ontwikkelingsprojecten en toeristische megaprojecten.

De eerste officiële wereldtentoonstelling was de 1851 Great Exhibition in het Crystal Palace (London, Hyde Park) met Prince Albert als trekker. Het idee van een wereldtentoonstelling stamt uit Frankrijk, maar in die tijd was Engeland koploper op het gebied van industriële ontwikkeling.

Vaak is een gebouw de levende herinnering aan een wereldtentoonstelling, zoals de Parijse Eiffeltoren of het Brusselse Atomium.

Het toverwoord innovatie

De wereldtentoonstelling was een rechtstreeks gevolg van het optimisme over de vooruitgang in de wereld. Belangrijke ontwikkelingen zoals elektriciteit, liften, telefoons, auto’s, grammofoon, filmprojecties en gigantische machines werden op een wereldtentoonstelling aan de wereld gepresenteerd. De tentoonstellingen moesten internationale handelsbetrekkingen bevorderen en technische vooruitgang propageren. Achteraf blijkt dat de invloed op cultureel vlak (beeldende kunst en architectuur) het grootst is geweest. Na de Tweede Wereldoorlog veranderde de wereld sterk. Technologie werd overal zichtbaar. Nieuwe uitvindingen hoefden niet meer jaren te wachten op een wereldexpo. Televisie, internet, internationale media, beurzen en conferenties maakten wereldwijde verspreiding veel sneller. Expo’s werden extreem duur. Gastlanden moesten investeringen doen van vele miljarden.

Oceanen

Een van de iconen van Expo ’98 is de waterval in Jardim da Água, tussen het Oceanário en het Teatro Camões. De bezoeker volgt een centrale waterloop en wandelt door verschillende onderdelen van een natuurlijk hydrografisch bekken: de gletsjer, de beek, het kunstmatige meer, de meanders en de monding. De route loopt van west naar oost en er zijn onder andere te zien: een palmentuin, een mediterrane boomgaard, het Ulyssesmeer, een watervalgebouw met hydraulische installaties en een golftuin. Het Oceanário bestaat uit twee gebouwen, het oorspronkelijke Oceanengebouw en het nieuwe Zeegebouw, die verbonden zijn door een enorm atrium dat versierd is met een prachtig paneel van 55.000 tegels.

De ontdekkingen

Interessant is dat Portugal, twee jaar na het internationale evenement in Lissabon, zijn maritieme expansie definitief beëindigde met de officiële overdracht van Macau aan China.

Parque das Nações

De infrastructuur rond de Expo was even belangrijk als de Expo zelf. De bouw van de Gare do Oriente door Santiago Calatrava, de uitbreiding van de metro én de nieuwe Vasco da Gama-brug (toen een van de langste van Europa) maakten deel uit van één groot moderniseringsproject voor de stad. De ingang van de Expo ’98 begon vlakbij het treinstation Gare do Oriente en wat nu het winkelcentrum Vasco da Gama is. Het enorme glazen dak, waar water uit stroomt, is er nog steeds. Ondertussen zijn er twee torens bijgebouwd, die tot de hoogste gebouwen van het land behoren. Het park wordt doorsneden door een kunstmatige rivier, onderbroken door kleurrijke vulkanen in tinten van oranje tot groen. Het terrein is 5 kilometer lang. Hier stonden eerst raffinaderijen, olietanks, abattoirs en een depot met materialen uit de oorlogen met de Afrikaanse koloniën en een vuilstortplaats.

Ook het maritieme thema was overal in verwerkt: de mastachtige lichtpalen, de golvende promenades, de waterpartijen en zelfs het straatmeubilair geïnspireerd op scheepvaartinstrumenten.

Volgens een tekst van marketeers is het park een ideale plek voor gezinnen, zakenlieden en investeerders door de superieure infrastructuur: internationale scholen, winkelcentra, recreatiegebieden, fietspaden, een jachthaven, gastronomische restaurants en culturele centra. De vastgoedmarkt aldaar onderscheidt zich door moderne woningen met hoogwaardige afwerking, 24-uursbeveiliging en uitzicht op de rivier. Perfect voor wie op zoek is naar een stedelijke, comfortabele en exclusieve levensstijl.

Daar waar toen creatieve acts werden opgevoerd, lopen of rennen nu mensen voorzien van apparatuur, die elke centimeter en elke ademhaling registreert.  

Er werden thematische paviljoens gebouwd, zoals het paviljoen van de toekomst (casino), het paviljoen van virtuele realiteit, het paviljoen van utopie, het paviljoen van kennis van de zeeën, het paviljoen van territorium, het paviljoen van water en het paviljoen van Portugal, een iconisch gebouw ontworpen door Siza Vieira. Het enorme betonnen “zeil” dat boven het plein lijkt te zweven moet volgens de architect lijken op een vel papier dat tussen twee bakstenen hangt. Extreem minimalistisch en technisch behoorlijk gewaagd voor die tijd.

Het Parque das Nações is nu een stad in een stad en tevens een van de duurste wijken van Lissabon. De vroegere paviljoens zijn aangepast aan de omgeving met bedrijfs-, recreatie- en woonruimtes.

Tussen herbestemmingen en sloopwerkzaamheden door leeft het Expo-terrein voort. Het utopia paviljoen, met een op scheepsbouw geïnspireerd interieur en een buitenkant, die doet denken aan een trilobiet (uitgestorven geleedpotige die in zee leefde), is veelvuldig van naam gewisseld, maar heeft wel dezelfde functie van de grootste concertzaal van het land behouden. Een aantal paviljoens diende als onderkomen van landen die aan de wereldexpo wilden meedoen. Nadat de festiviteiten waren afgelopen, werden de faciliteiten omgevormd tot een belangrijke tentoonstellingshal, waardoor de stad (en het land) de mogelijkheid kreeg om grote internationale evenementen uit een breed scala aan sectoren te organiseren. Ook werd er een jachthaven gebouwd.

De oprichting van het expogebied was omgeven door controverse, omdat het werd verdeeld over de gemeentes Lissabon en Loures, terwijl het hele gebied aan de gemeente Lissabon werd toegewezen. Gelukkig slaagden autoriteiten, architecten, stedenbouwkundigen, ingenieurs en alle anderen erin dat wat er in het Spaanse Sevilla (Expo 92) wel gebeurde, dat het dit niet het lot van het Parque das Nações zou zijn. Paviljoenen werden vooraf ontworpen zodat ze konden worden omgevormd tot winkelcentra, concertzalen, kantoren of musea. We kunnen gerust zeggen dat het park een van de grootste stedelijke transformaties van Europa van die tijd was. Het begon als een imaginaire stad en transformeerde een verwaarloosd deel van de hoofdstad van de grond af aan tot een modern, planmatig aangelegd gebied, waar huizen nu tot de meest gewilde behoren, ondanks de hoge prijzen.

Wat veel ouderen zich nog herinneren is hoe futuristisch alles in 1998 aanvoelde. De Expo beschikte over digitale installaties, virtual realitypaviljoenen en een website die destijds als bijzonder vooruitstrevend werd beschouwd. Op Portugese fora spreken mensen vandaag nog nostalgisch over hoe de toekomst daar ineens tastbaar leek. Sommigen vinden Parque das Nações een schoolvoorbeeld van geslaagde stadsvernieuwing; anderen vinden de wijk wat “koud” of te steriel in vergelijking met het historische Lissabon. Maar vrijwel iedereen erkent dat de Expo de stad fundamenteel veranderd heeft.

Nederland is nooit gastland van een wereldexpo geweest.