Verslavingszorg en geestverruimende middelen

De Portugese benadering van verslavingszorg wordt internationaal gezien als een van de meest invloedrijke verschuivingen van de afgelopen decennia.

Het Portugese model beïnvloedde wereldwijd discussies over decriminalisering, opioidcrises, preventie en gevangenishervorming. Instellingen zoals de WHO, de Global Commission on Drug Policy en Europese volksgezondheidsorganisaties verwezen vaak naar Portugal als belangrijk voorbeeld.

Helaas staat de verslavingszorg, sinds de economische crisis van 2008, onder druk, de preventiediensten worden afgebouwd en de wachttijden nemen toe. In het Portugal van vandaag nemen het cocaïnegebruik en de psychiatrische comorbiditeit toe.

Van strafrechtelijk model naar volksgezondheidsmodel

In de jaren 1990 ervoer Portugal een ernstige drugscrisis. Er werd veel heroïne gebruikt, de HIV- en hepatitisinfecties (door injecties) waren hoog, overdosissen namen toe, gevangenissen zaten vol gebruikers en verslaving werd sterk gestigmatiseerd. De Portugese staat concludeerde dat criminalisering het probleem niet oploste. Onder leiding van artsen, psychiaters, juristen en volksgezondheidsexperts voerde Portugal in 2001 een fundamentele hervorming door.

Commissie voor de ontmoediging van druggebruik

In het bezit zijn van kleine hoeveelheden drugs voor persoonlijk gebruik blijft illegaal, maar is geen strafrechtelijk misdrijf. Iemand met een kleine hoeveelheid gaat meestal niet naar de gevangenis, krijgt geen strafblad, maar moet voor een commissie voor de ontmoediging van druggebruik verschijnen. Hierin zetelt meestal een jurist, een psycholoog en een maatschappelijk werker of arts. Hun doel is niet primair bestraffen; ze moeten een risico-inschatting maken, een behandeling aanbieden, motiveren en sociale ondersteuning organiseren. Afhankelijk van de situatie kunnen ze een waarschuwing geven of een beperkte administratieve sanctie opleggen. Dat is een enorme beleidsverandering. De gebruiker wordt meer gezien als burger/patiënt dan als crimineel.

Portugal begint verslaving te benaderen als een gezondheids- en sociaal probleem, dat vaak getriggerd wordt door trauma, armoede, isolatie en psychische kwetsbaarheid. Men gaat investeren in preventie, methadonprogramma’s, sociale re-integratie, huisvesting en psychologische zorg. Het land neemt pragmatische maatregelen zoals het organiseren van spuitomruilprogramma’s, mobiele zorgteams en ambulante hulpverlening.

Mensen worden met zorg omringd en hoeven niet eerst cold turkey af te kicken voordat ze worden geholpen. Het resultaat is meteen duidelijk. Er is een sterke daling van HIV-infecties (door de spuitomruilcampagnes), minder fatale overdosisgevallen, minder drugsdelinquenten in de gevangenissen, minder taboe en meer behandelingen, maar Portugal is géén drugsvrij paradijs, verslavingsproblemen, alcoholisme en sociale ongelijkheid blijven aan de orde van de dag.

Verslavingszorg

Interessant is dat de Portugese benadering sterk beïnvloed werd door psychiatrie, sociale geneeskunde en community care. Verslaving wordt minder gezien als moreel falen, criminaliteit en slechte keuzes en meer beschouwd als chronische kwetsbaarheid of een probleem van biologische, psychologische en sociale aard. Dat sluit aan bij hedendaagse Portugese interesse in trauma, bewustzijn, psychedelische therapieën en integratieve psychiatrie.

De Portugese context creëert een cultuur waarin preventie serieus wordt genomen, het stigma rond psychoactieve stoffen neemt af en een medische benadering wordt belangrijker dan moralistische repressie. Hierdoor ontstaan verenigingen zoals SPACE Portugal (Sociedade Portuguesa de Aplicação Clínica de Enteógenos), een wetenschappelijke vereniging die in 2021 opgericht is door psychiaters, die zich richt op de klinische toepassingen van psychedelische stoffen en veranderde bewustzijnstoestanden.

Psychedelische heropleving

SPACE positioneert zich nadrukkelijk als een wetenschappelijke en klinische vereniging, niet als een spirituele of recreatieve psychedelica-beweging. Zij willen wetenschappelijke kennis vergaren over psychedelische stoffen en die delen met psychiaters en psychologen. Ze willen GGZ-professionals opleiden en willen veiligheidsrisico’s inventariseren en de effecten op biologisch én psychologisch niveau onderzoeken. Daarnaast willen ze het taboe rond therapeutisch gebruik bestrijden en bijdragen aan regulering en klinische richtlijnen. De verwachting is dat psychedelica in de komende jaren een erkende plaats krijgen binnen de psychiatrie, vergelijkbaar met hoe ketamine inmiddels voor sommige therapieresistente depressies wordt gebruikt.

We hebben het dan over magic mushrooms (psilocybine), MDMA, LSD, DMT/ayahuasca, en mescaline. Deze stoffen worden internationaal onderzocht voor therapieresistente depressie, PTSS, verslaving, existentiële angst bij terminale ziekte, obsessieve-compulsieve stoornis en eetstoornissen. SPACE sluit aan bij een bredere internationale ontwikkeling binnen de psychiatrie. Grote universiteiten en onderzoekscentra zoals: Johns Hopkins Center for Psychedelic and Consciousness Research, MAPS en het Imperial College London Centre for Psychedelic Research, die de laatste jaren klinische studies hebben gepubliceerd die suggereren dat psychedelische therapieën bij bepaalde patiënten opmerkelijke effecten kunnen hebben.

SPACE zegt expliciet dat ze geen klinische dienst zijn en dus geen patiënten behandelen, noch casusadvies geven, maar dat ze sterk hameren op medische supervisie, opleiding en risicovermindering. Ze nemen dus een vrij medisch-professionele positie in. Psychedelica als potentieel therapeutisch instrument binnen gereguleerde psychiatrische zorg, niet als vrijblijvende zelfexploratie. Sommige patiënten kunnen psychotische ontregeling of langdurige angstreacties ontwikkelen en integratie na de ervaring blijkt cruciaal.

Er is een stevig debat over commercialisering van psychedelische therapie.

SPACE illustreert de verandering van psychedelica. Van een hippiecultuur naar institutionele psychiatrie en klinische wetenschap. De vereniging probeert een brug te slaan tussen neurowetenschap, klinische psychiatrie, psychotherapie, bewustzijnsonderzoek, ethiek en regelgeving.

Steeds meer mensen komen terecht in Portugal als ze opteren voor een retraite waar men psychedelica tot zich neemt of aan plantengeneeskunde doet, bijvoorbeeld door het gebruik van paddo’s en het drinken van ayahuasca. Het Portugese decor met de prachtige en serene landschappen en het langzamere en bewustere levenstempo van zijn mensen is ook aantrekkelijk voor mensen die in een gemeenschap, en op een duurzame, milieuvriendelijke manier dicht bij de natuur, willen leven. Deze retraites combineren vaak traditionele plantengeneeskunde met holistische therapieën, waaronder yoga, ademhalingsoefeningen en meditatie.

De Amazone

De invloed van Brazilië, en met name de Amazone-tradities, op de hedendaagse Portugese omgang met holistische levenswijzen en psychedelica is vrij groot en tegelijk complex en controversieel.

Van 1999 tot 2000 begonnen Braziliaanse spirituele stromingen zichtbaarder te worden in Portugal, vooral in Santo Daime, União do Vegetal, ayahuasca-georiënteerde therapie- en retraitekringen en neo-sjamanistische groepen. Die bewegingen brachten een Amazone-geïnspireerde visie binnen waarin gezondheid holistisch wordt gezien, psyche, lichaam, natuur en spiritualiteit verbonden zijn, en bewustzijnsverandering therapeutische waarde kan hebben. De Amazone heeft in de mondiale verbeelding een bijna mythische status gekregen als bron van medicinale plantenkennis, sjamanistische tradities, rituele genezing, en ayahuasca-praktijken.

Braziliaanse onderzoekers behoren internationaal tot de pioniers van ayahuasca-onderzoek, neurobiologie, depressiebehandeling, verslaving en religieuze gebruikscontexten. De Universidade Federal do Rio Grande do Norte en de Universidade de São Paulo publiceerden vroege klinische studies over ayahuasca en depressie, welke van grote invloed waren op Europese en Portugese psychiaters, die psychedelica proberen te benaderen door traumaonderzoek, wetenschappelijk bewezen psychiatrie, adaptief vermogen van de hersenen en ervaringsanalyse van het bewustzijn.

In Portugal heeft dit geleid tot groeiende interesse in: plantmedicijnen, natuurverbonden spiritualiteit, traumaheling, somatische therapieën en meditatie- en integratiepraktijken. Door hun historische en culturele band is Portugal makkelijker bekend geworden met de Amazone-gebaseerde ideeën over spiritualiteit, bewustzijn en genezing door plantmedicijnen. Deze praktijken hebben alternatieve holistische milieus in Portugal beïnvloed en hebben de belangstelling voor ayahuasca en psychedelica vergroot. Hierdoor is ook de Portugese psychiatrische belangstelling voor psychedelische therapieën gevoed.

Braziliaanse migranten en spirituele facilitators spelen een belangrijke rol. Portugal is de afgelopen tien jaar aantrekkelijk geworden voor digitale nomaden en retreats met alternatieve therapieën, waardoor ook ayahuasca-ceremonies en neo-sjamanistische praktijken gemeengoed aan het worden zijn.

Portugal bevindt zich op een interessant kruispunt tussen Amazone-spiritualiteit, Europese wetenschap, bewustzijnsonderzoek en toekomstige psychiatrische toepassingen.

Er bestaat stevige kritiek rond de culturele toe-eigening, met andere woorden dat inheemse rituelen worden gecommercialiseerd. Ze zijn ontdaan van de context en worden verkocht als product. In Portugal opereren sommige ayahuasca-groepen in een juridisch grijze zone zonder gedegen medisch vooronderzoek, veiligheidsprotocollen en psychologische begeleiding. Dat is een zorgelijke ontwikkeling en vooral gevaarlijk voor mensen met trauma’s of psychosegevoeligheid.