In december riep het Amerikaanse tijdschrift Time de architecten van AI (artificiële intelligentie) uit tot ‘Persoon van het Jaar’, waarbij gesteld wordt dat AI in 2025 luid en duidelijk zichtbaar is geworden en dat er geen weg terug meer is. Zelf heb ik dat ook gemerkt, want sinds een tijdje wordt ik op YouTube geconfronteerd met een fenomeen dat mij echt in hoge mate verontrust. Ik krijg er namelijk steeds meer door AI gegenereerde videoclips aangeboden, met fado als absolute uitschieter.
Een nieuwe ster?
Bekijk even deze videoclip, eentje zoals ik er recent tientallen voorgesteld kreeg.
Zo te zien en te horen een niet eens onverdienstelijk fadonummer, Quando Lisboa Sorri van een zekere Duarte Marçal. De stem is van een meer dan acceptabele kwaliteit en de muziek klinkt als fado. De videoclip daarentegen maakt al snel duidelijk dat er AI in het spel is. In de video-industrie is dit al lang geen uitzondering meer, maar het feit dat het hier ook om een voor mij onbekende naam gaat, maakte mij achterdochtig. Eerst gecheckt met Shazam. ‘Dit is lastig…’. Nee, de doorgaans zeer betrouwbare app om muziek en uitvoerders een naam te geven, raakt er niet uit. Dan maar gaan googelen op de naam van de fadista. Het maakt me niet veel wijzer, behalve dat hij zowat uit het niets op korte tijd behoorlijk actief is geworden op YouTube. Vervolgens de tekst gaan zoeken en die wordt alleen teruggevonden bij Duarte Marçal. Zou hij het dan ook nog zelf geschreven hebben? Ook op streamingdiensten vind ik hem niet terug. Blijft over het label van de uitgever. Op YouTube is het geplaatst door Naresound en een bezoekje aldaar bevestigt mijn vermoeden. Een aanbod van música pimba (Portugese schlagers) over kerst- en kinderliedjes tot heavy metal, alles met AI-beelden. Tenzij ik mij vergis, gaat het hier om een werkstuk waarbij zowel muziek, zang als de bijhorende video door AI gegenereerd werden.
Een makkie
Online zijn steeds meer apps beschikbaar waarmee je met AI aan de slag kan. Zelf muziek schrijven en componeren is een fluitje van een cent geworden. Je vertelt de app in het kort waarover jouw liedje moet gaan en die schrijft meteen een aangepaste tekst. Muzikaal ligt het nog eenvoudiger. Je selecteert een genre en omschrijft hoe de stem moet klinken. Een druk op de knop en je krijgt een kant en klare song, gratis. De betalende versie gaat dan nog verder qua mogelijke keuzes en manieren van publiceren. Je linkt het aan een (uiteraard door AI gemaakte) videoclip, publiceert en klaar is Kees: je staat met een eigen nummer op YouTube, Spotify, TikTok of noem maar op. Het sleutelwoord is natuurlijk ‘eigen’. Jouw creatie is namelijk gemaakt met behulp van algoritmes, gebaseerd op gigantische databases. En die informatie is verzameld middels terugvallen op bestaande muziek van artiesten en componisten van vlees en bloed.
Is het een bedreiging voor de muziek?
Auteurs en uitvoerders kunnen in de Lage Landen en Portugal rekenen op een vergoeding voor het gebruik van hun werk in openbare ruimten. In België (Unisono) en Nederland (MijnLicentie.nl) is dit al gebruiksvriendelijk gecentraliseerd. In Portugal zijn er nog twee licenties van doen, één van de SPA (Portugese Vereniging van Auteurs) en één van PassMúsica (voor de uitvoerende artiesten). Dat dit eigenlijk een eerlijke vergoeding is voor creatieve geesten -in België heeft men het trouwens over de ‘Billijke Vergoeding’- wordt heden ten dage niet meer als evident ervaren. Zo wordt in de horeca steeds meer gebruikgemaakt van door AI gemaakte muziek, precies om die vergoeding te omzeilen. Het moge duidelijk zijn dat dit een aanslag (what’s in a name) is op het inkomen van betrokken artiesten. Komt daarbij dat er op termijn ook sowieso te vrezen valt voor minder werk voor muzikanten die in de publiciteits- of filmwereld actief zijn, om maar deze voorbeelden te noemen.
Wordt fado extra bedreigd?
Ondanks het feit dat we het nu hebben over saudade, een diepmenselijke vorm van emotie en melancholie, vrees ik dat het antwoord toch bevestigend klinkt. Het genre heeft bij uitstek een zeer specifieke stijl met een aantal zeer herkenbare elementen. Dit gaat dan over die uitgesproken melancholie, die onvermijdelijke klanken van de Portugese gitaar en een geheel eigen ritme, met ingehouden pauzes. Deze combinatie maakt het voor AI-ontwikkeling relatief eenvoudig om waarheidsgetrouwe fado te gaan produceren, waarvan de kwaliteit bij een eerste beluistering vaak behoorlijk goed is. Dit is dan ook de verklaring voor die invasie van artificiële fado, waarbij de drang naar gemakkelijk geldgewin het bestaan van het genre misschien wel in het gedrang brengt.
Wat vindt AI er zelf van?
Ik vond het eigenlijk wel een intrigerende vraag. Wat denkt de uitvoerende boosdoener hier zelf over, specifiek wat betreft fado? Op mijn vraag “Wat vind jij van muziek door AI gemaakt, meer in het bijzonder de vele fadonummers die YouTube overspoelen?” antwoordt Gemini, de AI-assistent van Google: “Ik zie mezelf als een krachtig hulpmiddel, maar ik kan geen saudade voelen. Ik kan de regels van het genre volgen, maar ik heb nooit door de straten van Lissabon gelopen. Voor achtergrondmuziek in een koffietentje werkt het misschien, maar voor de echte liefhebber blijft het waarschijnlijk ‘vlees noch vis’. Wat vind jij zelf? Stoort het je vooral omdat het de zoekresultaten vervuilt, of voelt het echt als een belediging voor de Portugese cultuur?”.
Een verrassend eerlijk antwoord vind ik wel, dat toch wat hoop geeft.
Wat roert er?
De Europese Unie heeft eigenlijk wereldwijd het voortouw genomen om een juridisch kader te scheppen rond ontwikkeling en gebruik van AI. Op 21 mei 2024 werd de EU AI Act goedgekeurd en die wordt ondertussen stapsgewijs uitgerold. Hierbij dient opgemerkt dat auteursrechten niet onder de prioriteiten vallen. Sinds augustus 2025 zijn ook nieuwe regels van kracht in verband met het gebruik van muziek in AI-trainingsmodellen. Zeer belangrijk hierbij: ook bedrijven buiten de EU dienen zich hieraan te houden als ze diensten aanbieden in de EU. Andere landen volgen inmiddels mondjesmaat. Zo zijn in China ook al stappen gezet, maar dit heeft aldaar veel te maken met het doel om ook overheidscontrole te verwerven of behouden.
Maar het feit dat AI ondertussen big business geworden is, doet overheden ook de andere richting uitgaan. De rush om de grootste technologiebedrijven binnen te halen is immers ook helemaal losgebarsten. Zo tekende president Trump recent een uitvoerend bevel dat de 50 staten in de USA verbiedt om kunstmatige intelligentie te reguleren. Recent was er aldaar ook het inreisverbod voor Europeanen die een strengere regulering van de technologiesector bepleiten.
Ook het Verenigd Koninkrijk wil fors investeren en daar wil premier Keir Starmer aan AI-bedrijven toestemming geven om bestaande muziek te gebruiken om hun algoritmes te trainen, zonder dat daar een akkoord van auteurs of artiesten voor nodig is.
En de artiesten?
Die zien het met lede ogen aan, maar er is reactie. In de UK verenigden muzikanten zich in het kader van de actie Make it fAIr. Namen als Billy Ocean, Kate Bush en The Clash, alles samen meer dan 1.000, stonden in voor de uitgave van het protestalbum Is This What We Want?
Op de plaat staan 12 nummers met alleen banale geluiden, zonder muziek of zang. De titels op een rijtje gezet geeft: ‘The British government must not legalise music theft to benefit AI-companies.’ (De Britse overheid mag muziekdiefstal niet legaliseren ten voordele van AI-bedrijven).
Een aantal andere grote Britse artiesten, waaronder Ed Sheeran, Dua Lipa, Elton John en Paul McCartney, schreven in de krant The Times een open protestbrief tegen wat zij noemen een grootschalige weggeefactie van rechten en inkomsten uit de creatieve sector.
Wereldwijd is de Artist Rights Alliance opgericht. Muzikanten, artiesten en songwriters die strijden voor een gezonde creatieve economie en een eerlijke behandeling voor alle makers in de digitale wereld. “Wij zetten ons in voor de verdediging en bescherming van artiesten, geleid door onze ‘Artiesten Rechten Verklaring’, die de fundamentele principes voor de hedendaagse muziekeconomie uiteenzet”.
In de EU is er ook nog werk aan de winkel, ondanks de recente nieuwe regeling. De overkoepelende organisaties van auteurs, uitvoerders en auteursrechten verenigingen ECSA (European Composer & Songwriter Alliance) en GESAC (European Grouping of Societies of Authors and Composers) roepen op tot onmiddellijke actie. Op EU-niveau moeten initiatieven komen rond transparantie en juridische zekerheid omtrent licentieverlening en outputgeneratie door AI. Want eigenlijk zal dit de uitkomst moeten worden: rond AI kunnen we niet meer, maar voor auteurs en uitvoerders zal het essentieel zijn dat er een einde komt aan de onbelemmerde graaicultuur, waarin voor de makers geen enkele vorm van vergoeding of bescherming is voorzien.
Wat brengt de toekomst
In 2026 moeten al concrete zaken zichtbaar worden. Platforms als YouTube dienen in de EU alle AI-gegenereerde muziek te labelen met een digitaal watermerk en dit kenbaar te maken aan gebruikers. Zij moeten de algoritmes zo aan te passen dat door AI ontwikkelde ‘behangmuziek’ naar achteren wordt geduwd. Er wordt ook nagedacht over een gescheiden aanbod met een apart tabblad voor AI-creaties. Concreet voor onze fado zou dit betekenen dat de echte fadistas weer prioritair bovenaan verschijnen. Er wordt ook al gepraat over verlaagde royalties voor AI-producten en dit ten voordele van de auteurs en uitvoerders. Er zijn in Duitsland recente juridische vonnissen die het klonen van stemmen en gebruik van auteursrechtelijk beschermd werk in AI-technologie als illegaal beschouwen, als daar geen licentie-overeenkomsten tegenover staan.
Tot besluit
Als muziekliefhebber kan ik alleen maar hopen dat de muziekwereld deze storm overleeft. In het verleden was er doemdenken toen in de sixties de bandopnemer en later de cassetterecorder op de markt verschenen. Hetzelfde bij de latere digitale (overwegend illegale) downloads en de razendsnelle groei van streamingdiensten. Toch werd dit alles door de muziekindustrie overleefd. Ik ben er dan ook vrij zeker van dat ook het gedoe rond AI tot een goed einde gebracht wordt. Specifiek voor fado durf ik zelfs ergens op een positief effect te hopen. De discussie over het al of niet vernieuwen van fado, de zogenaamde fado novo, kan nu misschien opgedoekt worden. Het belang van artiesten die, met respect voor de essentie, eigen accenten gaan leggen en de grenzen van fado gaan opzoeken, zal in de toekomst mijns inziens een grote toegevoegde waarde blijken. Fadistas als Ana Moura, Lina_, Ricardo Ribeiro, Carminho en Gisela João kunnen trendsetters worden voor de toekomst, het AI moeilijk maken en zo de neergang van fado voorkomen.
Cinco Estrelas * * * * * – Gisela João en de vampieren
Tijdens het neerpennen van dit verhaal over intellectuele diefstal, kwam het nummer Vampiros steeds weer bij mij op. José (Zeca) Afonso (1929-1987) was het symbool van de politiek-geëngageerde artiesten en hun verzet tegen de dictatuur van Salazar. Hij schreef het nummer in 1963 en gebruikte vampieren als metafoor in een aanklacht tegen de PIDE (geheime politie) en de collaborerende klaplopers van de dictatuur. De vergelijking met de hedendaagse digitale graaicultuur van AI is bangelijk realistisch. De profiteurs van toen zijn nu de AI-techneuten. Voor goedkoop geldgewin worden creatieve bronnen zonder scrupules leeggezogen. We zien hier Gisela João in een live optreden uit 2012. Ze gebruikt slechts een gedeelte van de originele tekst, maar de essentie zit er wel in vervat. Zij is een van die nieuwe, eigenzinnige fadistas, die ook buiten de grenzen van fado op zoek gaat naar nieuwe ideeën, hier met Nicolás Jaar en Dave Harrington van de Amerikaanse band DARKSIDE. Ook Carminho werkte al met deze heren samen. Ik behandelde het toen hier.
Geef een reactie