Nu de dreiging toeneemt dat de Volksrepubliek China het eiland Taiwan zal proberen te bezetten, zocht ik naar de geschiedenis van het eiland, met name de Portugese en de Nederlandse bemoeienissen in het verleden. Wat bleek: ook op het ‘mooie eiland’ Taiwan waren Portugal en de Nederlandse Republiek ooit aanwezig in hun koloniale expedities.
Ik herinner me uit mijn jeugd dat nieuwsberichten het hadden over het eiland Formosa. Dat klinkt mij Portugees in de oren. Hoewel de naam Taiwan de officiële benaming is van het eiland sinds 1684, was de naam Formosa in het Westen tot ver in de 20e eeuw gangbaar. Wie Nederlandse kranten uit de jaren vijftig en zestig leest, ontdekt dat journalisten veel vaker over “Formosa” schreven dan over “Taiwan”. Pas vanaf de jaren zeventig verdween de oude Portugese naam geleidelijk uit het nieuws.
Krantenkop uit Het Vrije Volk van 7 augustus 1965. Bron: Delpher
Een eiland op een strategische plek
In de zeventiende eeuw lag Formosa op een belangrijke plek tussen China en Japan. Handelsschepen voeren voortdurend langs het eiland. Voor Europese mogendheden die wilden verdienen aan zijde, specerijen en andere waardevolle goederen was dat een aantrekkelijke positie. Daardoor raakte Formosa betrokken bij de strijd tussen verschillende koloniale machten. Vooral Portugal, dat al een uitgebreid handelsnetwerk in Azië had opgebouwd en de opkomende Nederlandse Republiek zagen kansen. Het eiland werd een belangrijke schakel in de concurrentiestrijd om handel en invloed in Oost-Azië.
De Portugezen geven het eiland een naam
De Portugezen brachten het eiland in de 16e eeuw voor het eerst in kaart. Portugese zeevaarders, zoals Fernão Mendes Pinto bezochten Formosa in de jaren 1540 en 1550 tijdens hun handelstochten tussen Macau, Japan en de Filipijnen. Zij noemden het eiland Ilha Formosa (Mooi Eiland).
De Portugezen verzuimden een permanente militaire basis op Formosa te vestigen. Formosa diende vooral als tussenstop voor Portugese schepen, maar bleef buiten hun directe controle. Hun focus lag volledig bij Macau, de handelspost op het Chinese vasteland dat zij sinds 1557 in bezit hadden. Als een traditionele ’thalassocratie’ – een rijk gebaseerd op de beheersing van de zee – richtte Portugal zich uitsluitend op strategische knooppunten zoals Goa, Malakka en Macau. Zij beschikten simpelweg niet over de mankracht voor grootschalige territoriale kolonisatie op een eiland zo groot als Formosa. Deze terughoudendheid liet een machtsvacuüm achter dat de Nederlanders later agressief zouden opvullen. Terwijl de Portugezen vasthielden aan hun bestaande netwerk, zocht de Nederlandse expansiedrift naar nieuwe wegen om de Portugese dominantie te breken.
Spaanse voetafdruk: een kort avontuur
In 1626 vestigden de Spanjaarden zich in het noorden van Formosa. Vanuit hun machtsbasis in Manilla bouwden zij forten in Keelung en Tamsui. Daarmee wilden ze de handelsroutes tussen de Filipijnen, China en Japan beschermen en tegelijk de groeiende invloed van de Nederlandse VOC beperken. Het Spaanse avontuur duurde echter niet lang. De kolonie bleef klein en kwetsbaar. Pogingen om de inheemse bevolking tot het christendom te bekeren hadden slechts beperkt succes en de Spanjaarden hadden moeite hun positie te verdedigen. In 1642 maakten de Nederlanders daar gebruik van. Met steun van enkele lokale groepen verdreven zij de Spanjaarden van het eiland.
Nederlands Formosa: goudmijn met een prijs
Toen de Nederlanders zich in 1642 op Formosa vestigden, kozen zij een strategische locatie aan de zuidwestkust van het eiland. Op een zandige landtong bij Tayouan, vlak bij het huidige Tainan, begonnen zij met de bouw van Fort Zeelandia. Het fort werd gebouwd op een klein eilandje dat door lagunes en zandbanken van het vasteland was gescheiden. Dat maakte het fort goed verdedigbaar. De bouw nam ongeveer zes jaar in beslag. Het fort kreeg dikke bakstenen muren, bastions, opslagruimtes, woonvertrekken en kantoren voor de VOC. Het werd het bestuurlijke en economische centrum van Nederlands Formosa. Hier woonde de gouverneur, werden belastingen geïnd, handelscontracten afgesloten en diplomatieke contacten onderhouden met Chinese handelaren en inheemse dorpen. Het fort vormde bijna veertig jaar lang het hart van de Nederlandse aanwezigheid op Formosa.
Met de verdrijving van de Spanjaarden begon voor de VOC een gouden era. Formosa veranderde in een strategisch knooppunt van de driehoekshandel: hertenleer (gegeerd voor samurai-harnassen), suiker (winstgevender dan Java’s oogst) en zijde (ruilmiddel voor Japans zilver) maakten het eiland tot de tweede meest lucratieve VOC-post in Azië. Maar de welvaart had een duistere keerzijde: de massale jacht op sikaherten roeide de populatie bijna uit en verwoestte de leefgebieden van de inheemse bevolking, die gedwongen werd haar traditionele levenswijze op te geven.
De Nederlanders regeerden met ijzeren hand. Een “verdeel-en-heers”-strategie zette de lokale bevolking, zoals de Sinkan, op tegen Han-Chinese immigranten – die het eiland al snel de bijnaam “Poort van de Hel” gaven, vanwege de dodelijke ziektes en gevaren. Corruptie en zware belastingen leidden in 1652 tot de Guo Huaiyi-opstand. De VOC sloeg deze meedogenloos neer: een kwart van de rebellen werd afgemaakt. De onvrede bleef.
De val: Koxinga’s wraak
In 1661 arriveerde de Ming-loyalist Koxinga met een vloot van 25.000 man – een “woud van masten”. De Han-bevolking, verbitterd door het Nederlandse bewind, koos massaal zijn kant. Na een negen maanden durend beleg capituleerde gouverneur Frederick Coyett op 9 februari 1662. Fort Zeelandia, symbool van de Nederlandse macht, viel. De VOC mocht vertrekken en haar 38-jarige heerschappij was voorbij.
Geef een reactie