Portugal heeft het speciaal onderwijs volledig afgeschaft. In 2018 werd de 100% inclusieve school wettelijk geregeld. Een baanbrekend en resolute beslissing als je het vergelijkt met hoe het onderwijs in veel andere Europese landen is geregeld.
Kinderen worden niet op basis van een medische beoordeling naar aparte scholen gestuurd, maar gaan naar de reguliere buurtschool. Dit onderwijsmodel wordt door de OECD en internationale experts via het Eurydice onderwijskader nauwlettend in de gaten gehouden.
Portugese benadering
Sinds wet nr. 54/2018 is aangenomen zitten vrijwel alle kinderen op traditionele scholen. Aparte scholen voor speciaal onderwijs bestaan nauwelijks meer. De leerbegeleiding wordt niet gekoppeld aan de diagnose neurodivergentie, bijvoorbeeld autisme, maar aan de individuele behoeften van het kind op dat moment. Scholen hebben de wettelijke vrijheid om tot 25% van het nationale lesprogramma aan te passen om aan te sluiten bij wat de leerling nodig heeft, zoals flexibele toetsing, gevarieerde lesmethoden, psycho-pedagogische hulp, extra taalles of tijdelijke ondersteuning in kleine groepjes. Kinderen met intensievere behoeften, zoals veel kinderen met autisme, krijgen een individueel onderwijsplan, intensieve begeleiding van een gespecialiseerde docent binnen de klas, en toegang tot gestructureerde leerruimtes.
Hoewel men internationaal deze ontwikkeling als een schoolvoorbeeld stelt blijkt in de praktijk dat er allerlei problemen en uitdagingen zijn.
Hoe ziet het eruit in de praktijk?
Ondanks de toename van het aantal gespecialiseerde middelen in het afgelopen decennium blijken deze toch onvoldoende te zijn door de sterke stijging van het aantal neurodivergente leerlingen. Helaas brengen leerlingen met een grotere ondersteuningsbehoefte, zelfs als ze formeel in het reguliere onderwijs worden opgenomen, het grootste deel van de tijd gescheiden van de rest van hun klas door. ‘Gewone’ leraren voelen zich soms onvoldoende opgeleid of ondersteund om zware vormen van autisme effectief te begeleiden binnen een volle klas. Soms zitten er door logistieke problemen meer zorgkinderen in één klas dan de wettelijk beoogde limiet van twee. Er is een voortdurend tekort aan therapeuten en assistenten, waardoor de theorie van volledige inclusie in armere regio’s soms achterblijft bij de praktijk.
De praktische uitvoerbaarheid blijft een continu punt van discussie en evaluatie. De Portugese regering heeft medio 2026 stappen gezet om de wetgeving rondom het Regime Jurídico da Educação Inclusiva te evalueren en te actualiseren. De administratieve druk moet verlaagd worden en de rol van de ouders in het beslissingsproces dient versterkt te worden.
Opmerkelijk is de betrokkenheid van het Ministerie van Onderwijs bij het aanstellen en plaatsen van leerkrachten. Zij plaatsen leerkrachten decentraal. In de praktijk betekent dit dat je als leerkracht zonder vaste aanstelling jaarlijks overal in Portugal geplaatst kunt worden. Uitzondering hierop zijn leraren met een vaste aanstelling, maar hiervan is er slechts een beperkt aantal. Deze decentrale plaatsing heeft onder andere tot gevolg dat de schoolleider geen volledige regie heeft over zijn formatie en daarin niet altijd inhoudelijk kan sturen op een bepaald
profiel van een leerkracht als het team of de klas daarom vraagt. De onderwijsinspectie heeft, naast een inspecterende taak, ook een belangrijke ondersteunende taak naar scholen. Zij gaan met scholen in gesprek over het proces naar meer inclusie en de onderwijskwaliteit die hierbij nodig is. De scholen worden daarbij beoordeeld op de voortgang in het werken naar inclusief onderwijs. De cijfermatige kant, zoals data over leerlingprestaties, heeft nadrukkelijk een ondergeschikte rol.
Ekui (equity, knowledge, universaliteit en inclusiviteit)
Dit is een inclusieve multi-sensorische methodologie die inmiddels wordt toegepast in het voorschoolse onderwijs en in de eerste cyclus van het basisonderwijs op 24 scholen in de centrale regio van het land, te weten Cantanhede, Coimbra, Condeixa-a-Nova, Góis, Lousã, Mira, Miranda do Corvo, Montemor-o-Velho, Oliveira do Hospital, Pampilhosa da Serra, Penacova, Penela, Soure, Tábua en Vila Nova de Poiares, Mealhada (Aveiro) en Mortágua (Viseu). De gemeentes Arganil en Figueira da Foz stelden dat ze met andere programma’s al een antwoord op deze vraag hadden en daarom opteerden voor een andere aanpak. Zo’n 700 kinderen en jongeren profiteren van dit initiatief en zullen niet worden uitgesloten van goed onderwijs.
De methodologie combineert vier communicatievormen: grafisch; fonoarticulatorisch; braille; en Portugese gebarentaal en stimuleert het geheugen en de aandacht, waardoor sneller en meer inclusief leren wordt bevorderd, zoals bewezen door de neurowetenschappen en de cognitieve psychologie.
EKUIza-te: actieve inclusie en gelijke kansen in het onderwijs werd in 2003 opgericht en in 2015 in de praktijk gebracht. Het had toen al een directe impact op ongeveer 150.000 kinderen en jongeren in meer dan 200 gemeenten. Tevens had het over 18 gemeenten 45.000 leraren, ouders en opvoeders opgeleid. De organisatie claimt dat 72% van de kinderen sneller leerde lezen en schrijven dan zou moeten, 81% leerde efficiënter en diepgaander (ontwikkelde communicatie- en taalvaardigheden), terwijl 97% zelfrespect en empathie ontwikkelde.
EMPIS
In 2014 heeft de overheid de Estrutura de Missão Portugal Inovação Social opgericht. Dit is een baanbrekend openbaar agentschap om sociale innovatie te bevorderen, de markt voor sociale investeringen te stimuleren en sociaal ondernemerschap te ondersteunen. Het wil oplossingen en financieringen aandragen voor hardnekkige problemen, zoals werkloosheid, armoede en onderwijsverschillen, die helaas door algemeen overheidsbeleid vaak over het hoofd worden gezien. Het EMPIS fungeert als intermediair orgaan voor de structuurfondsen van de Europese Unie, waarbij specifiek miljoenen worden gemobiliseerd uit programma’s als het Europees Sociaal Fonds in het kader van de Portugal 2020- en 2030-kaders. Portugal heeft zich inmiddels gepositioneerd als een Europese leider op het gebied van systemische sociale innovatie en heeft de kloof tussen openbaar bestuur, particuliere filantropie en de sociale economie verkleind. .
Geef een reactie