Portugal heeft het speciaal onderwijs volledig afgeschaft. In 2018 werd de 100% inclusieve school wettelijk geregeld. Een baanbrekend en resolute beslissing als je het vergelijkt met hoe het onderwijs in veel andere Europese landen is geregeld.
Kinderen worden niet op basis van een medische beoordeling naar aparte scholen gestuurd, maar gaan naar de reguliere buurtschool. Dit onderwijsmodel wordt door de OECD en internationale experts via het Eurydice onderwijskader nauwlettend in de gaten gehouden.
Portugese benadering
Sinds wet nr. 54/2018 is aangenomen zitten vrijwel alle kinderen op traditionele scholen. Aparte scholen voor speciaal onderwijs bestaan nauwelijks meer. De leerbegeleiding wordt niet gekoppeld aan de diagnose neurodivergentie, bijvoorbeeld autisme, maar aan de individuele behoeften van het kind op dat moment. Scholen hebben de wettelijke vrijheid om tot 25% van het nationale lesprogramma aan te passen om aan te sluiten bij wat de leerling nodig heeft, zoals flexibele toetsing, gevarieerde lesmethoden, psycho-pedagogische hulp, extra taalles of tijdelijke ondersteuning in kleine groepjes. Kinderen met extra behoeften, zoals veel kinderen met autisme, krijgen een individueel onderwijsplan, intensieve begeleiding van een gespecialiseerde docent binnen de klas en toegang tot gestructureerde leerruimtes.
Hoewel men internationaal deze ontwikkeling als een schoolvoorbeeld stelt, blijkt in de praktijk dat er allerlei problemen en uitdagingen zijn.
Hoe ziet het eruit in de praktijk?
Ondanks de toename van het aantal gespecialiseerde middelen in het afgelopen decennium blijken deze toch onvoldoende te zijn door de sterke stijging van het aantal neurodivergente leerlingen. Helaas brengen leerlingen met een grotere ondersteuningsbehoefte, zelfs als ze formeel in het reguliere onderwijs worden opgenomen, het grootste deel van de tijd gescheiden van de rest van hun klas door. ‘Gewone’ leraren voelen zich soms onvoldoende opgeleid of ondersteund om zware vormen van autisme effectief te begeleiden binnen een volle klas. Soms zitten er door logistieke problemen meer zorgkinderen in één klas dan de wettelijk beoogde limiet van twee. Er is een voortdurend tekort aan therapeuten en assistenten, waardoor de theorie van volledige inclusie in armere regio’s soms achterblijft bij de praktijk.
De praktische uitvoerbaarheid blijft een continu punt van discussie en evaluatie. De Portugese regering heeft medio 2026 stappen gezet om de wetgeving rondom het Regime Jurídico da Educação Inclusiva te evalueren en te actualiseren. De administratieve druk moet verlaagd worden en de rol van de ouders in het beslissingsproces dient versterkt te worden.
Opmerkelijk is de betrokkenheid van het Ministerie van Onderwijs bij het aanstellen en plaatsen van leerkrachten. Zij plaatsen leerkrachten decentraal. In de praktijk betekent dit dat je als leerkracht zonder vaste aanstelling jaarlijks overal in Portugal geplaatst kunt worden. Uitzondering hierop zijn leraren met een vaste aanstelling, maar hiervan is er slechts een beperkt aantal. Deze decentrale plaatsing heeft onder andere tot gevolg dat de schoolleider geen volledige regie heeft over zijn formatie en daarin niet altijd inhoudelijk kan sturen op een bepaald
profiel van een leerkracht als het team of de klas daarom vraagt. De onderwijsinspectie heeft, naast een inspecterende taak, ook een belangrijke ondersteunende taak naar scholen. Zij gaan met scholen in gesprek over het proces naar meer inclusie en de onderwijskwaliteit die hierbij nodig is. De scholen worden daarbij beoordeeld op de voortgang in het werken naar inclusief onderwijs. De cijfermatige kant, zoals data over leerlingprestaties, heeft nadrukkelijk een ondergeschikte rol.
Ekui (equity, knowledge, universaliteit en inclusiviteit)
Dit is een inclusieve multi-sensorische methodologie die inmiddels wordt toegepast in het voorschoolse onderwijs en in de eerste cyclus van het basisonderwijs op 24 scholen in de centrale regio van het land, te weten Cantanhede, Coimbra, Condeixa-a-Nova, Góis, Lousã, Mira, Miranda do Corvo, Montemor-o-Velho, Oliveira do Hospital, Pampilhosa da Serra, Penacova, Penela, Soure, Tábua en Vila Nova de Poiares, Mealhada (Aveiro) en Mortágua (Viseu). De gemeentes Arganil en Figueira da Foz stelden dat ze met andere programma’s al een antwoord op deze vraag hadden en daarom opteerden voor een andere aanpak. Zo’n 700 kinderen en jongeren profiteren van dit initiatief en zullen niet worden uitgesloten van goed onderwijs.
De methodologie combineert vier communicatievormen: grafisch; fonoarticulatorisch; braille; en Portugese gebarentaal en stimuleert het geheugen en de aandacht, waardoor sneller en meer inclusief leren wordt bevorderd, zoals bewezen door de neurowetenschappen en de cognitieve psychologie.
EKUIza-te: actieve inclusie en gelijke kansen in het onderwijs werd in 2003 opgericht en in 2015 in de praktijk gebracht. Het had toen al een directe impact op ongeveer 150.000 kinderen en jongeren in meer dan 200 gemeenten. Tevens had het over 18 gemeenten 45.000 leraren, ouders en opvoeders opgeleid. De organisatie claimt dat 72% van de kinderen sneller leerde lezen en schrijven dan zou moeten, 81% leerde efficiënter en diepgaander (ontwikkelde communicatie- en taalvaardigheden), terwijl 97% zelfrespect en empathie ontwikkelde.
EMPIS
In 2014 heeft de overheid de Estrutura de Missão Portugal Inovação Social opgericht. Dit is een baanbrekend openbaar agentschap om sociale innovatie te bevorderen, de markt voor sociale investeringen te stimuleren en sociaal ondernemerschap te ondersteunen. Het wil oplossingen en financieringen aandragen voor hardnekkige problemen, zoals werkloosheid, armoede en onderwijsverschillen, die helaas door algemeen overheidsbeleid vaak over het hoofd worden gezien. Het EMPIS fungeert als intermediair orgaan voor de structuurfondsen van de Europese Unie, waarbij specifiek miljoenen worden gemobiliseerd uit programma’s als het Europees Sociaal Fonds in het kader van de Portugal 2020- en 2030-kaders. Portugal heeft zich inmiddels gepositioneerd als een Europese leider op het gebied van systemische sociale innovatie en heeft de kloof tussen openbaar bestuur, particuliere filantropie en de sociale economie verkleind. .
Buitengewoon interessant artikel over een belangrijk onderwerp Lotte! Volgens AI streeft Nederland ernaar in 2035 zover te zijn… AI vertelt me ook dat het hier gaat om de uitvoering van een EU richtlijn.
Inclusieve scholen, een veelbelovende ontwikkeling. In plaats van educatieve aandacht te geven d.m.v. een bezoek aan diverse doelgroepen ter kennisneming worden deze juist onder één dak geplaatst. Geldt dit ook voor (e)migranten?
Jazeker, inclusief onderwijs is wettelijk geregeld voor alle leerlingen, dus ook degenen met een migratieachtergrond. Het gaat om algehele inclusiviteit dus niet alleen kinderen die neuro-divergent zijn, maar ook kinderen die van huis uit een andere taal spreken. Een logische ontwikkeling, omdat er in Portugal, net als in andere Europese landen, de laatste jaren een relatief grote toename van migranten plaats vindt.
Ik heb de indruk dat EKUI eerder moet geschreven worden als EUI. Zonder knowlegde dus. Iedereen moet volgens deze aanpak over de lat en die ligt al bijzonder laag in Portugal.
Na overleg met ChatGPT luidt het, mea culpa, als volgt : “Een scherpere versie van je reactie zou bijvoorbeeld kunnen zijn:
“Interessant initiatief, maar ik vraag me af of de K van Knowledge hier niet te ambitieus is. Het artikel noemt vooral resultaten die door de organisatie zelf worden geclaimd, zonder onafhankelijke wetenschappelijke onderbouwing. Misschien zou EUI voorlopig een passender benaming zijn dan EKUI.”
Of nog pittiger:
“De inclusieve doelstellingen zijn lovenswaardig, maar de K van Knowledge suggereert een bewezen kennisbasis die ik in het artikel niet terugzie. De genoemde succespercentages lijken vooral afkomstig van de initiatiefnemers zelf. Zonder onafhankelijke evaluatie blijft de wetenschappelijke onderbouwing voor mij een open vraag.”
Dat is inhoudelijk moeilijker te weerleggen dan een opmerking over een “lage Portugese lat”, omdat je dan de argumentatie en bewijsvoering van het artikel bekritiseert in plaats van het land of onderwijsstelsel als geheel.
Dank je, Karel, voor je serieuze reactie.
Je hebt gelijk als je enigszins sceptisch bent over dit initiatief als je het puur beoordeelt op die paar zinnen die ik erover schrijf. Al mijn stukjes voor Portugal Portal moet je eigenlijk zien als ‘appetizers’: ik schrijf een heel summier verslagje en hoop dat mensen het interessant vinden of nieuwsgierig worden en daardoor zelf een onderzoek naar het onderwerp starten.
De EKUI methodologie is weliswaar geïnitieerd door de Portugese Celmira Macedo (waarvoor zij Europese erkenning kreeg) en is inmiddels internationaal omarmd. Anders gezegd, EKUI is een legitieme, effectieve sociale innovatie. De methodologie wordt in Europa gezien als een schoolvoorbeeld van hoe universeel onderwijsontwerp in de praktijk kan worden gebracht om communicatiebarrières weg te nemen EKUI is dus wel degelijk gebaseerd op academisch onderzoek in speciale pedagogiek.