Multicultureel succes: in 1665 kreeg je de rekening
Dat je gestraft kunt worden voor je fouten, daar kunnen we ons iets bij voorstellen. Maar gestraft worden omdat je simpelweg té goed begrijpt hoe de wereld werkt? Dat overkwam Crispina Peres. Haar ‘misdaad’ was niet dat ze de regels overtrad, maar dat ze weigerde mee te doen aan het zwart-witdenken van haar tijd.
Hieronder een blik op de wonderlijke (en tja, tragische) logica van de zeventiende eeuw.
De zonde van het multitasken
Stel je voor: je bent rijk, machtig, je spreekt je talen en je bent de spil in de handel tussen West-Afrikaanse koningen en Portugese koloniale bonzen. In de moderne tijd zou je op de cover van Forbes staan met een kop over ‘inclusief leiderschap’. In januari 1665 leverde het Crispina Peres echter een enkele reis in de boeien naar Lissabon op.
Haar probleem? Ze was een wandelend bewijs dat verschillende culturen prima door één deur konden. En blijkbaar was dat destijds een nogal schokkend concept.
Een kosmopolitische cocktail
Crispina werd rond 1615 geboren in Cacheu (Portugees-Guinea), een havenstad die in die tijd waarschijnlijk meer weg had van een bruisende internationale haven dan van een stoffige koloniale post. Met een Portugese vader uit de Azoren en een lokale Banhun-moeder was ‘vloeibare identiteit’ voor haar geen hippe term, maar simpelweg de realiteit.
In Cacheu hoorde je katholieke missen, islamitische gebeden en Afrikaanse rituelen door elkaar heen. Crispina voelde zich in al die werelden thuis. Ze trouwde twee keer met hoge Portugese functionarissen. Ze bouwde een handelsimperium op waar je u tegen zegt.
De Inquisitie: ‘Gezelligheid is ketterij’
Maar succes heeft een vervelende bijwerking: het trekt de aandacht van mensen met minder succes en een groter ego. De Portugese Inquisitie besloot dat het tijd was voor een lesje ‘hokjesgeest’. De beschuldiging? Hekserij.
Het bewijs was flinterdun, of eigenlijk: nogal ironisch. Crispina zou namelijk lokale genezers (djambakós) bezoeken en talismans gebruiken. Het verbazingwekkende hieraan? Iedereen in Cacheu deed dat. Zelfs de mensen die haar aangaven, stonden waarschijnlijk de week ervoor nog bij diezelfde genezer op de stoep voor een kruidendrankje.
Het Inquisitie-dieet: Crispina zat drie jaar lang in de kerkers van Lissabon, werd gemarteld en raakte ernstig ziek. In 1668 volgde het vonnis: schuldig.
Tijdens een openbaar autodafe moest ze, gehuld in een boetekleed en met een kaars in haar handen, haar schuld belijden. De kers op de taart? Ze moest haar eigen proces bekostigen. Je wordt dus gemarteld en krijgt na afloop de factuur voor de gemaakte onkosten gepresenteerd. Gastvrijheid op z’n zeventiends.
Van Crispina naar de dona’s van vandaag
Na haar publieke vernedering keerde ze terug naar Cacheu, waar ze rond 1670 stierf. Ze werd amper 55.
Toch is haar verhaal meer dan een trieste geschiedenisles. Crispina Peres doet denken aan hedendaagse senhoras comerciantes in Portugeestalig Afrika. Informele titels als dona of mama drukken hun gezag vaak beter uit dan officiële termen. Crispina was de symbolische voorouder van de moderne market queens of de iconische Nana Benz in West-Afrika (vrouwen die zo rijk werden in de textielhandel van de Wax Hollandais dat ze zich dure Mercedessen konden veroorloven). Deze vrouwen bewijzen dat informele macht en het verbinden van verschillende werelden vaak effectief zijn.
De les (voor wie hem wil horen)
Wat Crispina ons vertelt, is dat de wereld blijkbaar altijd al een rommelige mix van culturen is geweest. In Cacheu werkte dat prima – totdat de systeemdenkers uit Lissabon zich ermee gingen bemoeien. Voor de Kerk was je óf een vrome katholiek, óf een verdoemde heiden. Iets ertussenin? Dat was levensgevaarlijk.
Het is een wrange gedachte: in onze huidige tijd van verharde debatten en het optrekken van dikke muren tussen ‘wij’ en ‘zij’, lijkt het alsof we nog altijd moeite hebben om samenleven met verschillende culturen als een vanzelfsprekende realiteit te aanvaarden. In het Cacheu van 1615 was pluraliteit geen beleidspunt; het was de dagelijkse praktijk.
De echte dreiging is niet de ‘ander’, maar de machthebber die besluit dat ‘anders’ een misdaad is.
Bron: Lessons in pluralism from a 17th-century African town | Aeon Essays
Interessant dit artikel over een ook nu nog actueel onderwerp! Ik kende deze dame en haar geschiedenis niet. Maar zoiets als wat er tieg gebeurde kan zich zomaar weer herhalen (wellicht met minder gruwelijke afloop?) als je de huidige polarisatie (het nieuwe hokjesdenken) in beschouwing neemt! Wat goed van je om je zo te verdiepen in dit verhaal van een vrouw die “anders dacht”! En, waar haal toch die prachtige illustraties vandaan? Jij moet wel zeer geïnteresseerd zijn in geschiedenis! Ik ook wel en daarom waardeer ik je schrijven daarover zeer!
Dankjewel, Els. Mee eens, het kan zich zomaar herhalen. Ook in Portugal zelf was het nog maar 52 jaar geleden dat je niet te veel ‘anders’ mocht denken. De illustraties komen door mijn zoektocht op het internet en deels ook doordat ik een kunstmatig intelligent beeldvormend programma gebruik om een beeld te maken dat mijn artikel illustreert.