De Slag bij Aljubarrota had weerklank tot in de Lage Landen

Ik neem je mee naar São Jorge, een gehucht bij Aljubarrota, ergens halverwege tussen Leiria en Alcobaça, op 14 augustus 1385. Rond een uur of tien verschijnt hier op een heuvelrug een Portugese troepenmacht van zo’n zesduizend man sterk. Voor hen ligt een licht aflopend terrein met aan beide zijden een beek en daarnaast een oplopende strook. Een trechtervormige en ideale setting om een vijandige macht op gepaste manier een ‘warme ontvangst’ te bezorgen. Onder leiding van koning Dom João I en zijn veldmaarschalk Nuno Álvares Pereira stellen de troepen zich op, in afwachting van het Spaanse leger dat hier binnen enkele uren verwacht wordt. De Portugezen hebben hun aartsvijanden hierheen gelokt, om de strijd aan te gaan met een overmacht die vijf keer groter zal zijn. De vijand beschikt bovendien ook over een uitgebreide, zware cavalerie van overwegend Franse en Italiaanse ruiters.

Wat vooraf ging

In 1383 sterft koning D. Fernando I, zonder een mannelijke erfgenaam na te laten. Door een ingewikkeld kluwen van vooraf getekende verdragen wordt de troonopvolging een complex verhaal, het begin ook van de Portugese crisis 1383-1385, eveneens bekend als het Interregno. De weduwe, koningin D. Leonor wordt aangesteld als regentes, geadviseerd door haar minnaar, Graaf Andeiro. Dat is een controversiële figuur, die bij vele Portugezen afkeer opwekt omwille van zijn banden met de Spaanse kroon. Als gevolg van het verdrag van Salvaterra de Magos is haar dochter, prinses Beatriz, enkele maanden voor de dood van haar vader gehuwd met Johan I van Castilië. De bedoeling was dat de eerstgeboren zoon uit dit huwelijk koning van Portugal zou worden, maar opa is dus te vroeg gestorven. Anderzijds is er João, Meester van de Orde van Aviz (een militaire ridderorde van groot historisch belang in Portugal) en een onechte halfbroer van de overleden koning. Ze hebben dezelfde vader, maar João is een bastaardzoon van Pedro I van Portugal, jawel die uit de bekende liefdeshistorie van Pedro en Inês. Als Johan I van Castilië beslist om dan maar zelf de Portugese troon op te eisen, gezien er geen koning op de troon zit, komt het tot een burgeroorlog en João vermoordt Graaf Andeiro. Het maakt hem ontzettend populair bij het gewone volk en, ondanks tegenkanting bij de adel, wordt de Meester van Aviz onder druk van de straat uitgeroepen tot regent en beschermheer van Portugal. Het hek is van de dam en in april 1384, op vraag van D. Leonor, vallen de Spanjaarden Portugal binnen en belegeren Lissabon. Er moet echter ook een opstand in de Alentejo onderdrukt worden en Nuno Álvares Pereira trotseert in de Slag bij Atoleiros een eerste keer de Spaanse cavalerie, met als pikant detail dat de Castilianen onder commando staan van zijn broer Pedro. Ook in Lissabon loopt het fout voor Johan I van Castilië, die door de zwarte pest in september de belegering moet opgeven.

Terug naar Aljubarrota

Een jaar later is er dus een nieuwe confrontatie. De Meester van Aviz is ondertussen door het Hof van Coimbra benoemd tot koning Dom João I, wat de introductie van het Huis Aviz betekent, waardoor Portugal onafhankelijk blijft. De Castiliaanse vorst geeft echter niet op en valt opnieuw binnen, deze keer vanuit het noorden. Nadat hij andermaal gestopt wordt, in de Slag bij Trancoso, verzamelt hij een leger van zo’n 32.000 man om het buurland op de knieën te krijgen. Uit vrees dat Lissabon een nieuwe belegering niet aankan, anticipeert Nuno Álvares Pereira door met zijn troepen richting Tomar te trekken en de botsing vindt plaats in Aljubarrota, in de buurt van Leiria. Met zo’n zesduizend strijders maken de Portugezen weinig kans tegen een overmacht van 32.000 man. Pereira heeft echter vorig jaar al succesrijk geëxperimenteerd met een vernieuwende defensieve opstelling, de quadrado (vierkantstactiek), waarbij ook de cavalerie afstapt en met het voetvolk meevecht. Bovendien is de Portugese koning ondertussen verloofd met de Engelse Filippa van Lancaster (waarmee hij in 1387 zal huwen) en mede daarom is ook een compagnie Engelse boogschutters overgekomen. Zevenhonderd specialisten die al stevige ervaring hebben opgedaan in de lopende Honderdjarige Oorlog. Met een uitgekiende opstelling, op vertrouwd terrein, schakelen de boogschutters met een pijlenregen al snel de voortvarende Franse cavalarie uit. Die worden overigens door de Castilianen deerlijk in de steek gelaten, opzettelijk volgens kwatongen vanwege de hautaine houding van de Fransen. Het geeft de Portugezen vleugels en nog voor zonsondergang worden de Castilianen in de pan gehakt en moet Johan I van Castilië de aftocht blazen om zijn eigen vel te redden.

De gevolgen

Dit conflict tussen Portugal en Castilië is van de baan. Het effent de weg voor het huis van Aviz, dat Portugal naar de meest succesrijke periode uit zijn geschiedenis zal loodsen, het tijdperk van de grote ontdekkingen en kolonisatie. D. João I en Filippa van Lancaster krijgen samen 9 kinderen, waarvan de bekendste Hendrik de Zeevaarder is. Een andere telg zorgt echter voor zeer belangrijke links tussen Portugal en de Lage Landen. Dochter Isabel huwt immers in Brugge met Filips de Goede, hertog van Bourgondië (1430).

Na deze slag wordt op 9 mei 1386 het Verdrag van Windsor getekend. Dit diplomatieke verbond tussen Portugal en Engeland is op vandaag het oudste nog geldende verdrag ter wereld en stelt als doel een gegarandeerde wederzijdse militaire steun tegen gemeenschappelijke vijanden.

D. João I had de Maagd Maria beloofd om een monument te bouwen mocht hij als winnaar uit de slag bij Aljubarrota komen. Hij komt zijn belofte na en in 1386 wordt in de buurt gestart met de bouw van het Mosteiro (klooster) van Batalha. Aan dit monument, dat tegenwoordig Unesco werelderfgoed is, wordt 132 jaar gebouwd en het is eigenlijk nooit afgewerkt, getuige daarvan de Capelas Imperfeitas (Onafgewerkte Kapellen). In 1517 wordt immers de geldkraan dichtgedraaid, ten voordele van het Mosteiro dos Jerónimos in Belém (Lissabon). Nuno Álvares Pereira krijgt op zijn paard een ereplaats naast het Mosteiro. Wanneer hij weduwnaar wordt, trekt hij zich als monnik terug uit het openbaar leven en zal in 2009 door paus Benedictus XVI heilig verklaard worden.

In maart 2002 wordt de Fundação Batalha de Aljubarrota opgericht, met als doel de restauratie en publieke presentatie van het slagveld van Aljubarrota, via de transformatie van het bestaande militaire museum tot een modern interpretatiecentrum. Dit kadert in een breder opzet waarbij ook de historische slagvelden van Atoleiros (1384), Trancoso (1385), Linhas de Elvas (1659), Ameixial (1663) en Montes Claros (1665) worden aangepakt. Op 11 oktober 2008 wordt het Centro de Interpretação da Batalha de Aljubarrota (CIBA) ingehuldigd. In drie interactieve ruimtes en via een multimediashow reis je dikke 600 jaar terug in de tijd en maak je de slag als het ware live opnieuw mee.

In de omgeving van het gebouw kan je ook het voormalige slagveld gaan bekijken. Een echte aanrader en de uitleg is in meerdere talen beschikbaar.

De weerklank in de Lage Landen

Jan van Wavrin (of Jean de Wavrin, +- 1400–1474), was afkomstig uit Rijsel in Frans-Vlaanderen. Het grootste deel van zijn leven werkte hij in dienst van Filips de Goede, eerst als ridder, later als kamerheer en diplomaat. Hij was echter ook een bekende verzamelaar van boeken en schreef zelf een aantal interessante werken.

Zonder twijfel het belangrijkste was Anciennes Chroniques d’Angleterre (Vroege Kronieken van Engeland), waarin hij de geschiedenis van Engeland beschrijft. In het boek behandelt hij ook de Slag bij Aljubarrota, ik vermoed om twee redenen. Enerzijds de aanwezigheid van de Engelse boogschutters via Filippa van Lancaster. Anderzijds de aanwezigheid van hertogin Isabella van Portugal in de hofhouding van Filips de Goede in Brugge. De prachtige miniaturen in het werk zijn getekend door de Meester van de Londense Wavrin. Dit is de noodnaam (aanduiding voor een kunstenaar, wiens ware identiteit tot op heden niet bekend is) van een Vlaams miniaturist die werkzaam was in Brugge tussen 1470 en 1485. Hij verluchtte het exemplaar dat wordt bewaard in de British Library in Londen.

Voor zijn werk haalde Wavrin ook wel een potje mosterd bij een voorganger, de Franstalige kroniekschrijver Jean Froissart (+- 1335-1405). Afkomstig uit Valenciennes was hij vooral actief in Henegouwen. Hij schreef zijn kroniek tussen 1370 en 1400 en behandelde de Europese geschiedenis van 1327 tot 1410. Hoewel de focus lag op de Honderdjarige Oorlog tussen Frankrijk en Engeland, trok hij ook naar andere landen en streken om de verbanden tussen beide landen uit te pluizen. Op die manier kwam ook Aljubarrota in dit lijvig werk terecht.

De Kroniek van Froissart werd door de jaren nog ettelijke keren bijgewerkt en vertaald. Zo bestaat er een versie die in opdracht van Lodewijk van Gruuthuse werd gemaakt en zich in de Franse nationale bibliotheek in Parijs bevindt. Een Nederlandstalige versie werd geschreven door Gerrit Potter van de Loo, een diplomaat die via het Hof van Holland goede contacten onderhield met Filips de Goede. De miniatuur over Aljubarrota wordt ook hier toegeschreven aan een ongekende meester.

Nog enkele leuke weetjes

Brites de Almeida is bekend geworden als A Padeira de Aljubarrota (De bakkerin van Aljubarrota). Deze heldin, van bescheiden afkomst en allerminst moeder’s mooiste, speelde volgens de legende een opmerkelijke rol. Zij slaagde er onder andere in om zeven gevluchte Castiliaanse soldaten, die zich in de oven van de bakkerij hadden verstopt, eigenhandig met haar broodschep van kant te maken.

Ze werd een historische volksheldin en staat nog steeds bekend als symbool van de Portugese weerstand tegen buitenlandse overheersing. De groep Gateiros de Lisboa maakte er een leuk nummer over, met een behoorlijk grappige bijhorende videoclip. Ik geef er ook een stukje van de tekst en vertaling bij.

Jaarlijks wordt in de week van 14 augustus Aljubarrota Medieval georganiseerd, een middeleeuws feest waarvoor de inwoners in traditionele kledij hun beste beentje voortzetten. Dit jaar gaat het door van 13 tot 16 augustus. Meer informatie over de editie 2026 volgt nog hier.

Tot slot is er ook de historie van de Ala dos Namorados (Bataljon der verliefden). Een deel van het Portugese leger in Aljubarrota bestond immers uit jonge mannen die zich vrijwillig gemeld hadden en de Ala dos Namorados werd genoemd. Er bestaat een gelijknamige, erg populaire Portugese band, waarover ik het hier al had.