Statiegeld op drankverpakkingen in Portugal

Portugal kende tot nog toe nauwelijks statiegeld. Het afvalbeleid concentreerde zich op inzameling via recyclingcontainers (ecopontos), maar zonder financiële prikkel. Dit gaat veranderen.

Vanaf 10 april 2026 betaalt iedereen in Portugal statiegeld op drankverpakkingen: ongeveer €0,10 per fles of blik. Dat bedrag krijg je terug zodra je de lege verpakking inlevert bij een inzamelpunt. Het doel is duidelijk: meer hoogwaardige recycling, minder zwerfafval en een duwtje in de rug voor hergebruik van materialen.

Druk vanuit de Europese Unie

In steeds meer Europese landen wordt statiegeld ingevoerd op blikjes en plastic flessen. Die ontwikkeling kreeg een flinke impuls na de Europese richtlijn over wegwerpplastic uit 2019. Deze zogenaamde Single Use Plastic Directive (SUPD) legt duidelijke doelen vast: vanaf 2025 moeten plastic flessen voor minstens 25% uit gerecycled materiaal bestaan, en in 2029 moet 90% van alle flessen apart ingezameld worden. Om die doelen te halen, kiezen landen massaal voor statiegeld. Zo willen ze niet alleen voldoen aan de Europese regels, maar ook het probleem van zwerfafval en plasticvervuiling aanpakken.

Zo gaat het systeem in Portugal werken

Portugal richt een landelijk Sistema de Depósito e Retorno (SDR) in. Dit systeem regelt de inzameling, registratie en verdere verwerking van de verpakkingen. Het streven is om te kunnen inleveren bij zo’n 2.500 automaten in grote winkels, ruim 8.000 inzamelingspunten en 50 kiosken op drukke locaties. Ook cafés, restaurants, hotels en buurtwinkels kunnen vrijwillig aansluiten. Lever je een verpakking in bij een machine, dan krijg je een bon met het terug te betalen bedrag. Dat kan in contant geld, winkeltegoed, een digitale overboeking of zelfs als donatie worden uitgekeerd.

Soorten dranken zonder statiegeld

Het plan is om in een verdere toekomst ook glazen verpakkingen aan statiegeld onderhevig te maken. Dit gebeurt dan op een latere, onbekende datum.
Waarom geen haast?
Glas wordt in Portugal al via aparte inzamelsystemen (glasbakken) goed gerecycled.
Het statiegeldsysteem richt zich op plastic flessen (PET), aluminium blikjes en kleine stalen verpakkingen van drankjes (water, frisdrank, sap, bier), omdat deze vaker in het zwerfafval terechtkomen en moeilijker terug te winnen zijn. Europese richtlijnen (de Single Use Plastics Directive) leggen nadruk op plastic verpakkingen, niet op glas.

Bepaalde drankverpakkingen zijn expliciet uitgezonderd van statiegeld

Verpakkingen die melk of melkderivaten (zoals drinkyoghurts) bevatten, ook als ze in plastic of blik zitten.
Verpakkingen met wijn zijn voorlopig expliciet uitgezonderd. Voor kartonnen wijnverpakkingen geldt dat deze logistiek buiten de eerste fase van het statiegeldsysteem vallen. Bovendien wordt gevreesd dat hardnekkige resten van bepaalde wijnen de zuiverheid van de ingezamelde plastic- en aluminiumstromen kunnen aantasten, wat hoogwaardige recycling bemoeilijkt.

Wat gebeurt er met de verpakkingen?

Na inzameling gaan de verpakkingen die onder het statiegeldsysteem vallen naar zes grote verwerkingscentra en twee sorteerunits (in Lissabon en Porto). Daar worden ze gesorteerd en klaargemaakt voor hoogwaardige recycling, zodat de materialen beter opnieuw kunnen worden ingezet. De verwachting is dat dit systeem jaarlijks ongeveer 109.000 ton CO₂ bespaart, zo’n 1.500 banen creëert en het volume aan stedelijk afval verlaagt.

Zijn bedrijven er klaar voor?

Producenten en winkels moeten prijzen, etiketten en barcodes aanpassen en hun kassasystemen geschikt maken. Dat is een flinke operatie in een paar maanden tijd en experts waarschuwen voor mogelijke vertragingen. Tegelijkertijd is de investering (geraamd op €100–€150 miljoen) nodig om een landelijk, betrouwbaar netwerk neer te zetten.

Bron: SIC Notícias

Hoe doen Nederland en België dit?

Nederland

In Nederland is er al een lange traditie van statiegeld. Oudere lezers herinneren zich het eerste statiegeld op glazen melkflessen en bierflesjes sinds de jaren 50 en 60, bedoeld om verpakkingskosten te beperken. In de jaren 80 kwam de uitbreiding naar grote plastic flessen (>1 liter). Na een politieke discussie over zwerfafval rond 2020 nam Nederland een besluit tot invoering van statiegeld op kleine plastic flesjes (€ 0,15 per flesje) en in 2023 kwam daar het statiegeld op blikjes bij. In 2025 werden rond de 4,5 miljard verpakkingen verwerkt , met een sterke focus op recycling en circulaire economie.
Inleveren kan bij supermarkten, stations en diverse inzamelpunten met automaten die een retourbon printen. Het Nederlandse systeem richt zich op minder zwerfafval en hogere inzamel- en recyclingpercentages.

Het statiegeld op blikjes in Nederland heeft geleid tot minder zwerfafval, maar ook tot praktische problemen zoals volle automaten, hogere kosten voor supermarkten, en onverwachte gedragsreacties van consumenten.

Positieve effecten zijn de sterke afname van zwerfafval, toename van recycling. Ook zijn consumenten zijn zich meer bewust van afvalscheiding en duurzaamheid.

Er werden ook minder positieve bijwerkingen geconstateerd. Supermarkten kampen met overvolle statiegeldmachines, wat irritatie bij klanten veroorzaakt. Winkels en producenten moeten investeren in inzamelpunten, logistiek en administratie. Dat kost hen geld.

Niet iedereen bleek overtuigd. Uit onderzoek blijkt dat ongeveer 23% van de Nederlanders hun blikjes zelden of nooit inlevert. Fraude en misbruik wordt gemeld. Mensen proberen blikjes uit het buitenland in te leveren, wat het systeem onder druk zet.

Stichting Verpact, verantwoordelijk voor de inzameling in Nederland, dreigt miljoenenboetes te krijgen omdat inzameldoelen niet worden gehaald.

België

In België liggen de kaarten dan weer helemaal anders en behoorlijk ingewikkeld. Al enkele tientallen jaren is statiegeld ingeburgerd voor flessen bier, water en sommige frisdranken. Dit is echter nooit bij wet vastgelegd, maar was een initiatief van de grote brouwers. Het had ook niets met recyclage te maken, het was en blijft blijkbaar gewoon economisch interessanter om glas te recycleren. Het leverde ook een zekere standaardisatie op, waardoor flesjes van verschillende merken zowat in elke winkel of supermarkt ingeleverd kunnen worden.

Als begin jaren negentig in andere landen de discussie over statiegeld voor plastic en blik losbreekt, wordt in België gekozen voor een totaal andere aanpak. In 1994 wordt Fost Plus opgericht, alweer een privé initiatief van bedrijven, deze keer zij die verpakkingen verkopen of verhandelen. Het opzet: de selectieve inzameling van huishoudelijk verpakkingsafval promoten, organiseren en financieren. In het achterhoofd: voorkomen dat de overheid een duur systeem voor statiegeld oplegt. In samenwerking met die overheid wordt de befaamde blauwe PMD zak (plastic, metaal en drankkartons) ingevoerd en oorspronkelijk gratis verspreid. Het wordt op korte termijn een succes, in die mate dat België na een tijdje als recyclagekampioen wordt genoemd. Wanneer een tiental jaar terug blijkt dat PMD de groeiende problematiek van het zwerfvuil niet kan voorkomen, pleiten milieuorganisaties steeds luider voor de invoer van het statiegeld. Ook de politiek volgt deze visie.

Maar dan blijkt dat België op een muur van problemen botst. De industrie verwijst naar het succes van de PMD zak en gaat lobbyen voor sensibilisering. Ook de beruchte Belgische staatsstructuur, met zijn federale overheid en diverse gewesten, blijkt hier het blok aan het been. Er is een globaal akkoord tussen de gewesten van doen, om een nationaal systeem te kunnen implementeren. Het resultaat is dat het land op vandaag voor een patstelling staat.

Ondanks de vele intentieverklaringen van de diverse regeringen, kan de bedroevende situatie als volgt kort samengevat worden.

• Wallonië wil naar een klassiek systeem, alles terug naar de winkel met statiegeld.
• In het Brussels gewest slaagt men er maar niet in om na de verkiezingen van juni 2024 een regering te vormen (situatie begin december 25), dus beweegt daar niks.
• Vlaanderen wilde oorspronkelijk het statiegeld in 2025 invoeren, maar heeft de plannen tijdelijk on hold gezet. Er wordt gezocht naar alternatieven wegens twijfel rond efficiëntie en kosten.
• De industrie sleept met de voeten en ijvert voor een uniek eigen idee, een wereldprimeur: digitaal statiegeld, waarbij je thuis je blikje scant met je telefoon en het dan in de blauwe zak gooit. Een bijna onhaalbaar en aan fraude onderhevig project, dat andermaal bewijst dat het ooit bejubelde Fost Plus eigenlijk de eerste tegenstander is van statiegeld, dat als te duur beschouwd wordt. Het lobbywerk rendeert voorlopig.

Met de huidige situatie kan België vermoedelijk wel de door Europa opgelegde normen voor 2026 halen. Wat het in 2029 wordt is momenteel echter een groot vraagteken.

Geleerde lessen in Nederland

Investeer in betrouwbare technologie: zorg dat inzamelautomaten sterk en storingsvrij zijn. Voorkom lange wachtrijen door voldoende capaciteit en snelle verwerking.
Breid inzamelpunten uit: niet alleen supermarkten, maar ook tankstations, buurtwinkels en openbare plekken. Dit voorkomt concentratieproblemen en maakt het systeem toegankelijker.
Communiceer helder naar consumenten: leg uit hoe het werkt, wat het oplevert, en waarom het belangrijk is. Gebruik campagnes om gedragsverandering te stimuleren en misverstanden te voorkomen.
Stimuleer hygiëne en gemak: adviseer consumenten om blikjes leeg te maken en eventueel om te spoelen. Bied praktische hulpmiddelen (bijv. speciale tassen of trays) om het bewaren en transporteren makkelijker te maken.
Monitor en bijsturen: stel duidelijke doelen (bijvoorbeeld 90% inzameling in 2029, conform EU-richtlijn). Houd data bij en pas beleid aan waar nodig.

Als Portugal inzet op techniek, toegankelijkheid, communicatie en fraudepreventie, kan het de positieve effecten van statiegeld (minder zwerfafval, meer recycling) maximaliseren en de negatieve bijwerkingen beperken.

Dit artikel is het resultaat van een samenwerking tussen menselijke creativiteit en kunstmatige intelligentie.
Dank aan Geert Brabant, redacteur van Portugal Portal, voor zijn bijdrage over de situatie in België.