Op 18 januari 2026 is de eerste ronde van de Portugese presidentsverkiezingen, op 9 maart 2026 wordt een nieuwe Portugese president beëdigd, en eindigt het tienjarige presidentschap van Marcelo Rebelo de Sousa.
Toen Marcelo in maart 2016 president werd, was hij een beetje bekend als voormalig minister maar vooral als politiek commentator op tv. Hij ontwikkelde zich snel als een moderne president, die enerzijds dichtbij het volk stond, maar anderzijds principieel kon zijn en ieder jaar wel enkele wetten vetode en terugstuurde naar het parlement. Marcelo bouwde een geheel eigen imago op. Veel minder vormelijk dan zijn voorganger Cavaco Silva, en uiteraard minder iconisch dan Mário Soares, maar wel populair en vertrouwd, en toch nog steeds staatsmannelijk.
Presidentsverkiezingen 18 januari 2026
Op zondag 18 januari 2026 kiest Portugal een nieuwe president. Er zijn 11 kandidaten, om staatshoofd te worden moet een kandidaat de absolute meerderheid van stemmen (50%) behalen. De kans dat dat al op 18 januari gebeurt is klein, er zijn teveel koplopers. Als geen enkele kandidaat de 50% haalt, komt er een tweede stemronde waaraan alleen de twee hoogst geëindigde kandidaten meedoen. In 2016 haalde Marcelo direct in de eerste ronde 52%. In 2021 haalde hij in de eerste ronde ruim 60%.
Maar in de peilingen in 2026 is er geen enkele kandidaat met meer dan 25%. De kans is dus levensgroot dat er een tweede stemronde nodig blijkt. Die zal dan op zondag 8 februari plaatsvinden.
De Portugese president mag maximaal twee termijnen van 5 jaar volmaken. Er is geen vice-president, als om welke reden dan ook de president niet kan functioneren neemt de voorzitter van het parlement (Assembeia da República) de functie waar. De president moet alle wetten en regeringsbesluiten (decretos-lei) tekenen en kan deze dus ook (gemotiveerd) afwijzen. Hij/zij is opperbevelhebber van leger, luchtmacht en marine. De president benoemt de regering en kan voortijdig het parlement ontbinden en verkiezingen uitschrijven. De president is een soort superkoning, de politiek wordt bepaald door het parlement en de regering, maar het ritme en de rem zijn in handen van de president.
Een zittend president werd in de moderne Portugese tijd altijd herkozen, profiterend van het bewezen staatsmanschap. De president maakt geen beleid en heeft niet te maken met een oppositie. Het staatshoofd komt veel in het nieuws op nationale momenten, met andere staatshoofden en bij belangrijke gebeurtenissen.
De president van Portugal is minder machtig dan die van Frankrijk of van Amerika.
Maar hij/zij heeft wel veel meer in de pap te brokkelen dan de collega in Duitsland of de koning van België of Nederland.
De Portugese president is het staatshoofd en heeft een aantal belangrijke functies, in deze vergelijking met de Nederlandse koning worden ze toegelicht.
Landsbestuur
Portugal wordt dagdagelijks bestuurd door een minister-president, die met zijn ministers wetten voorstelt, die worden aangenomen of verworpen door het parlement.
Diezelfde minister-president kan met zijn ministerraad, zonder tussenkomst van het parlement, ook heel praktisch regels vaststellen als uitwerking van wetten. Die regels zijn net zo hard als wetten. Ze heten decretos-lei (enkelvoud: decreto-lei), in Nederland en België kennen we ze als ‘koninklijk besluit’. Ze geven de minister-president en de ministerraad veel praktische macht.
En wie benoemt de minister-president? Precies: de president. Daardoor kan een minderheidskabinet in Portugal vrij snel en eenvoudig worden gevormd. Het parlement komt er bij een decreto-lei niet aan te pas en zo kan de ministerraad heel veel uitvoerende besluiten nemen. Maar net als een wet, gaat een decreto-lei pas gelden als het staatshoofd ‘m ondertekend heeft en deze kan, gemotiveerd, besluiten om dat niet te doen.
Zie hier een fundamenteel verschil tussen Nederland en België enerzijds, en Portugal anderzijds. In de Lage Landen zijn de staatshoofden, de koningen, erffuncties. Dat is prachtig voor ceremoniële doeleinden, maar niet als het gaat om het besturen van het land, want daarin mogen de koningen niets betekenen. Daarom duren kabinetsformaties in België en Nederland vaak lang, terwijl dat in Portugal binnen enkele weken na de verkiezingen gepiept is. De president praat met alle politieke kopstukken en vaak ook nog met adviseurs en benoemt dan gewoon een minister-president, die vervolgens een regering gaat vormen. Natuurlijk is het risico op een regeringsval bij een minderheidskabinet altijd aanwezig, maar de ministerraad kan wel gewoon het land besturen.
De rol van de president
De kunst van het president-zijn in Portugal is om niet te vervallen in dagdagelijkse problematiek. Daarover mag deze overigens wel degelijk een mening hebben, en die ook uiten, maar idealiter blijft de president weg van de scherpe randjes. Tot het punt waarop de emmer dreigt over te lopen. Dan kan een president ineens erg principieel zijn en een regering simpelweg naar huis sturen. Want alleen het staatshoofd kan besluiten tot tussentijdse parlementsverkiezingen. De president is ook opperbevelhebber van de strijdkrachten, en dus heeft de minister van defensie een vooral praktische rol. Als het er echt om gaat, is er maar één die het land in een conflict leidt en dat is de president. Er wordt dus geen Portugese soldaat op vredesmissie gestuurd zonder de goedkeuring van het staatshoofd. De noodtoestand tijdens de pandemie werd niet uitgeroepen door de regering, maar door de president. De bevoegdheden van de president dwingen de Portugese minister-president voortdurend tot evaluatie, want anders dan een erfkoning kan de gekozen president immers daadwerkelijk ingrijpen.
Vijf topkandidaten
Onder de huidige kandidaten voor het Portugese presidentschap is geen uitgesproken koploper, volgens de peilingen zijn er wel vier of vijf kandidaten die hoog gaan eindigen. Het is dan vooral relevant hoe hoog, want de tweede en beslissende verkiezingsronde gaat tussen de nummers 1 en 2. Het is heel goed denkbaar dat degene die nipt de nummer drie verslaat en ternauwernood als tweede eindigt, uiteindelijk president wordt.
President van de rede
Marcelo was tien jaar lang de stem van de rede, matigend maar soms ook sturend. Zelden dwingend, maar altijd aanwezig. Zijn rol komt ten einde in maart 2026. Marcelo zal daarna voor de rest van zijn leven deel uitmaken van de Portugese Raad van State, de Conselho de Estado. Iedere levende oud-president neemt daarin zitting, om de acterende president van advies te voorzien.
Sinds de nieuwe grondwet van 1976 kende Portugal 5 presidenten. Alle vijf werden ze na hun eerste termijn van vijf jaar herkozen voor een tweede en laatste termijn. Mário Soares (1986-1996) en Jorge Sampaio (1996-2006) zijn inmiddels overleden. António Ramalho Eanes (1976-1986), Aníbal Cavaco Silva (2006-2016) en straks dus ook Marcelo (2016-2026) maken deel uit van de Conselho de Estado.
Meer lezen?
– Vergelijking van de Portugese president en de Nederlandse koning
– Lijst met de 11 presidentskandidaten in 2026 (in het Portugees)
– Biografie van Marcelo Rebelo de Sousa
– Lijst met Portugese presidenten
– Ons artikel over de presidentsverkiezingen in 2021
– Smoelenboek van de Portugese regering
– De kleurrijkste kandidaat van 2026: hij belooft wijn uit de kraan
Geef een reactie