De mens migreert, vroeger, nu en altijd

Snu Abecassis is een Deens-Portugese vrouw, die in 1965 uitgeverij Publicações Dom Quixote opricht. Door haar literaire en redactionele werk is zij een niet onbelangrijke speler in het culturele en intellectuele landschap tijdens en na het abjecte regime van Salazar. 

Europese en internationale overheden zijn besmet geraakt met de ‘migratiefobie’, een door politici opgeklopte angst dat de migrant onze veiligheid in gevaar brengt, dat zij schuldig zijn aan onze krappe woningmarkt en dat zij onze culturele identiteit bezoedelen. Dat migratie fundamenteel is voor de evolutie en ontwikkeling van de mensheid, dat onze geschiedenis er één is van beweging en dat we zonder die migratie niet de huidige hoge staat van ontwikkeling zouden hebben bereikt weet iedereen, maar ja, een gemeenschappelijke vijand hebben doet verbroederen. Zou dat het zijn?

Een interessante migrant is Ebba Merete Seidenfaden. Niemand weet wie dat is, maar als je het over Snu Abecassis hebt, ja dan gaan de lichten aan. De jonge Snu, dat slim betekent in het Nederlands, vlucht met haar ouders naar Zweden gedurende de Tweede Wereldoorlog. Later verhuist het gezin naar Engeland waar ze onderwezen wordt op het Michael Hall, de oudste Engelse Rudolf Steiner school. Daarna verhuist ze naar de Verenigde Staten en begin 1960 vestigt ze zich met haar Portugese echtgenoot in Lissabon.

In Portugal richt ze een uitgeverij op. Haar grootste bekendheid, echter, heeft ze te danken aan haar relatie met toenmalig premier Francisco Sá Carneiro. Eind 1980 komen zij beiden om het leven bij een vliegtuigongeluk op weg naar de grand finale van een verkiezingscampagne. Sommigen dichten haar een mythische status toe. Hoogstwaarschijnlijk omdat ze zo jong (40) sterft onder twijfelachtige omstandigheden.

Politiek speelveld na de Anjerrevolutie

Na de val van de Estado Novo manifesteren zich drie politieke leiders, die een halve eeuw later niet aan belangrijkheid hebben ingeboet.

Álvaro Cunha (Coimbra), schrijver en politicus tegen de Estado Novo en een fervent aanhanger van het communistische ideaal en de Portugese Communistische Partij. Hij is één van de grootste politieke en intellectuele figuren van Portugal.

Francisco Sá Carneiro (Porto), advocaat, betrokken bij politiek verzet tegen de Estado Novo en een van de belangrijkste politieke figuren (liberaal/rechts) in Portugal tijdens de overgang van dictatuur naar democratie. Hij wordt gezien als een charismatisch leider en een architect van een economisch en politiek hervormd land tot een moderne democratie (liberalisering economie en vermindering van de macht van de overheid.  

Mário Soares (Lissabon) een gematigd socialist en verdediger van een parlementaire democratie met sterke nadruk op burgerrechten en Europese samenwerking. Hij speelt een belangrijke rol in de toetreding van Portugal tot de Europese Unie. Hij kiest voor een pragmatische en hervormingsgerichte koers en verzet zich tegen zowel autoritarisme als extreemlinkse revolutionaire stromingen.

Publicações Dom Quixote

De door haar opgerichte uitgeverij Dom Quixote, die nog steeds bestaat en deel uitmaakt van de LeYa groep, bracht kwaliteitsliteratuur en politiek relevante boeken naar Portugal. Marcelo Rebelo de Sousa zei begin deze eeuw dat haar werk als redacteur van Dom Quixote van fundamenteel belang was. Hij roemde haar moed om als buitenlandse vrouw, in het Portugal van de jaren 60, politieke boeken te publiceren tijdens de dictatuur.

Tegelijkertijd was Snu geen waaghals. Voordat ze haar uitgeverij oprichtte vroeg ze om goedkeuring/toestemming van haar moeder en stiefvader, die beiden in de uitgeverij business zaten en goed in de slappe was waren. Mede door haar ouders kon ze rekenen op een belangrijk netwerk van internationale contacten. Afgezien van de financiële middelen die haar ouders haar konden geven werd ze ook voorzien van de nodige gelden door haar huwelijk met de niet onbemiddelde Vasco Abecassis.  

Boeken en nog eens boeken

Snu’s stiefvader, Tor Bonnier, werkte in het familiebedrijf Uitgeverij Bonnier (zijn vader Karl Otto was de redacteur van August Strindberg). Tor had ook sterke internationale banden met de Verenigde Staten. Veel van de Nobelprijswinnaars werden door hem geredigeerd en hij lanceerde ze in verschillende delen van de wereld. Toen, bijvoorbeeld, Albert Camus naar Zweden kwam om de Nobelprijs in ontvangst te nemen, werd er bij hen thuis een groot diner georganiseerd. Haar moeder Jytte Bonnier, werkte bij Penguin Books in Engeland. De kleine non-fictie boekjes van Dom Quixote lijken een beetje op de bekende Penguin Books. Snu’s vader, Erik Seidenfaden, was journalist, redacteur en mede oprichter van een Deense krant. Bij Snu zat het medium uitgeverij, literatuur en gedrukte media in het bloed. Dom Quixote heeft nooit winsten van belang geboekt, maar Snu waakte erover dat de contracten met schrijvers correct werden nagekomen en dat alle medewerkers tijdig hun lonen, vakantiegeld en andere secondaire tegemoetkomingen ontvingen.

Vasco Abecassis

Ze ontmoeten elkaar op de Michael Hall School in Engeland. Ze daten, trouwen in Zweden en gaan in New York wonen, waar Vasco op het kantoor werkt dat zijn vader daar heeft. Begin jaren 60 komen ze naar Portugal. Ze vestigen zich in Lissabon. Ze werken beiden. Ze krijgen drie kinderen.

Scandinavische sfinx

Ze is niet de gedroomde moeder uit de boekjes. Ze is veel afwezig door werk en sociale contacten. Ze is koud en afstandelijk, de spontaniteit in haar relatie met haar dochters en zoon is ver te zoeken. Met haar oudste botst ze regelmatig: Snu is introvert en haar dochter heeft veel overeenkomsten met haar extraverte, humoristische vader. Na de scheiding stuurt ze haar 14-jarige dochter weg, ze moet maar bij haar vader gaan wonen. Met haar jongere dochter heeft ze wel een goede band (zij is pas 9 als Snu sterft). Haar zoon zit op een kostschool in Zwitserland. Alle drie volgen ze hetzelfde traject als hun Deense moeder en Portugese vader: kostscholen en studeren in het buitenland.

Maar, let op, dit komt uit de mond van haar biograaf Cândida Pinto. Persoonlijk denk ik dat het hier om een ‘cultuur’ verschilletje gaat. Heb je wel eens naar een Noorse of Deense serie of film gekeken. Juist, hoe mensen in dat koude hoge Noorden met elkaar omgaan is toch echt anders dan bijvoorbeeld in Portugal. Dus ja!

Ondanks zijn goede afkomst, relatieve rijkdom en zijn internationale georiënteerdheid vond haar moeder Vasco Abecassis niet de juiste man voor haar dochter. Hij had iets on-Portugees, maar toch, ze had niets met Portugal, ze vond het een verachtelijk kolonialistisch land en ze vroeg zich af of haar dochter zich goed zou voelen bij en met iemand uit een compleet andere wereld.

Uiteindelijk waren het niet de verschillende werelden die de relatie opbrak. Vasco voldeed niet aan haar ideaalbeeld, want dat bleek een politiek geëngageerd mens te zijn. De mening van haar moeder was voor Snu belangrijk. Net als haar moeder scheidt en ‘hertrouwt’ ze. Ze verlaat Vasco kort nadat ze Francisco Sá Caneiro ontmoet. Voor beiden is het liefde op het eerste gezicht.

Francisco

Ook als ze Francisco ontmoet en halsoverkop verliefd op hem wordt, wint ze eerst advies in bij haar liberale vader en haar moeder, een sociaaldemocraat in hart en nieren. Jytte vindt Sá Carneiro, die zijn handen vuil maakt in een land dat vastberaden mensen nodig had, een goede keuze voor haar dochter. En dat hij nog getrouwd is, daar doet ze niet moeilijk over. Snu vindt dat wel lastig. Aan de ene kant voelde ze zich schuldig als de vernietiger van een huwelijk, zoals de mores toentertijd predikte, aan de andere kant was hun liefde zo vanzelfsprekend, er was geen twijfel mogelijk.

Maar vergeet niet dat Sá Carneiro lid was van een betrekkelijk conservatieve partij met een katholieke basis. Het ging niet alleen om protocol, ook om stemmen.

Toen president Jimmy Carter en zijn vrouw op staatsbezoek naar Portugal kwamen stond Sá Carneiro samen met Snu onderaan de vliegtuigtrap om hen te begroeten. Snu was, echter, niet welkom bij andere delen van het staatsbezoekprogramma. Dat is ook de reden dat Sá Carneiro vaak verstek liet gaan bij officiële evenementen op het Paleis in Belem, omdat zijn vriendin er niet bij mocht zijn.

Maakte zij het verschil?

Zou Sá Carneiro dezelfde zijn geweest zonder Snu? Nee, zegt Jytte, volgens haar was Snu in die korte jaren dat ze samen leefden een “ware regentes”. Nee, zegt ook Marcelo Rebelo de Sousa “ze was essentieel, ik denk dat ze van grote invloed was op Francisco Sá Carneiro”.

Boeken en films

“Snu” is een autobiografisch verslag van een moeder over haar dochter. Jytte Bonnier schreef dit boek zes jaar na de dood van Snu. Nadat het in het Zweeds verscheen werd het in 2003 in Portugal bij uitgeverij Quetzal gepubliceerd. Marcelo Rebelo de Sousa schrijft het voorwoord.

Jytte Bonnier heeft nooit kunnen accepteren dat het camerate ongeval niet tot op het bot werd uitgezocht. Ze kon niet begrijpen dat Portugal nooit een conclusief onderzoek heeft gedaan en dat ze tot een definitieve conclusie zijn gekomen.