Door gastschrijver Luís Graça.
Luís Graça is arbeidssocioloog, gepromoveerd in de openbare gezondheidszorg en ex-docent aan de ENSP/NOVA in Lissabon. Als veteraan van de oorlog in het toenmalige Portugees-Guinea (1969–1971) zet hij zich in voor het bewaren van de herinneringen aan die periode. Hij is oprichter en eindredacteur van de webblog Luís Graça & Camaradas da Guiné.
Dit weblog verzamelt getuigenissen en herinneringen van voormalige Portugese militairen die, meestal als dienstplichtige soldaten, in Guinee-Bissau waren gestationeerd en de oorlog van nabij hebben meegemaakt. De verhalen kenmerken zich door hun evenwichtige toon, de herinneringen aan de kameraadschap, de gedeelde moeilijkheden en het gezamenlijke leed, evenals door de sympathie en het respect voor de Guinese bevolking met wie zij tijdens hun verblijf in het gebied samenleefden.
Ik ben in Lagos, in de Barlavento, Algarve. Ik ben hier sinds 1981 niet meer geweest. En zelfs toen ik tijdens mijn militaire dienst in Tavira was (in 1968), ben ik hier nooit geweest. Ik sta voor het standbeeld van koning Dom Sebastião, uit 1973, van de hand van João Cutileiro (1937-2021), en ik beschouw het als een meesterwerk van de Portugese kunst van de twintigste eeuw. Op slechts enkele honderden meters afstand staat het standbeeld van prins Hendrik de Zeevaarder, met zijn typische Estado Novo-esthetiek, ingehuldigd in 1960 (van de beeldhouwer Leopoldo de Almeida, 1898-1975).
Foto Georges Jansoone
Lagos heeft, ondanks alles (ondanks de wals van het toerisme en de gemeentelijke sloophamer), nog altijd een verborgen charme behouden. En het is een bewaarplaats van ons collectieve geheugen.
Het was één van onze poorten naar de wereld, maar ook een van de routes van de slavernij … Net als Cacheu in Guinee-Bissau.
Ik bezocht het museum. Als oud-strijder uit de koloniale oorlog kreeg ik gratis toegang… maar telkens wanneer ik mijn veteranenkaart tevoorschijn haal, voel ik me bedrukt. Ik word eraan herinnerd dat ook ik deel uitmaak van dit verhaal, van die lange speelfilm die geschiedenis heet: het verhaal van het einde van een cyclus van zeshonderd jaar.
Ik bevind mij op een plek die tegelijk een geïllustreerde ansichtkaart van mijn land is, en een toneel van ongemakkelijke herinneringen.
Lagos, met zijn verblindend witte licht, zijn blauwe zee, zijn plein onder bloeiende jacaranda’s, de witte torens van zijn kerken, de huizen en de resten van zijn stadsmuren. Maar Lagos is ook een spiegel van de schaduwen, nachtmerries, verwarringen, ellende en grootsheid van de geschiedenis van mijn land.
Enerzijds is er de prins die de eerste “snelweg van de globalisering” opende en daarmee kennis, de eenwording van zeeën, continenten en volkeren, handel, maar ook de deur naar de mensenhandel. Hij ontving bovendien zijn aandeel van de eerste lading van 235 slaven die hier in augustus 1443 aankwam, onder het voorwendsel dat hij hun zielen wilde redden. Anderzijds is er de jonge, onbehaarde, haast “Rambo-achtige” koning die verloren ging bij Alcácer Quibir en ons met zich meesleurde in zijn ondergang.
Op de achtergrond speelt de koloniale oorlog die mij en zoveel andere jongens van mijn generatie heeft getekend, als een zinloos, gratuit en dom offer.
Ik vraag me elke dag af: waarvoor zijn tienduizend van onze mensen gestorven in Guinee, Angola en Mozambique? En waarvoor de tienduizenden van de MPLA, de UPA, de FNLA, de UNITA, de PAIGC en de FRELIMO die wij hebben gedood? En de honderdduizenden Angolezen, Guineeërs, Mozambikanen en Timorezen die elkaar na de onafhankelijkheid in burgeroorlogen hebben afgeslacht?
Ik ken het gewicht van de geschiedenis van mijn land aan den lijve. Niet alleen uit boeken; ik draag het in mijn lichaam en in mijn ziel. Het zijn niet alleen de standbeelden van Dom Sebastião of van de Infante die mij verontrusten, maar wat zij vertegenwoordigen.
Geschiedenis is uiteindelijk niet alleen “lelijk” in het stoffelijke erfgoed en we hebben overigens genoeg wanstaltige monumenten van graniet, marmer en brons verspreid over het land. Zij is lelijk in wat zij met ons doet, in wat zij ons verplicht mee te dragen, in onze herinneringen.
Geschiedenis is niet enkel het verleden; zij is een draad die tot vandaag reikt en zich uitstrekt naar de toekomst: in de ongelijkheden, in de littekens van de oorlog, in de tegenstrijdige verhalen, in het toerisme dat de ziel van mensen en de identiteit van plaatsen verslindt, in de gentrificatie van ons land.
Ondanks alles vind ik schoonheid in de kunst van Cutileiro, die ironisch genoeg een koning vereeuwigde die ik altijd heb verafschuwd. En ik heb mijn waardering uitgesproken voor de gemeente Lagos, omdat zij de oude slavenmarkt heeft weten te bewaren. Tenminste, het oude hart van Lagos is niet volledig ten prooi gevallen aan stedenbouwkundige rampen, vastgoedhonger en ongebreideld kapitalisme.
Het standbeeld van prins Hendrik de Zeevaarder is zwaar, nadrukkelijk en plechtig. Het compacte lichaam, het onbeweeglijke gebaar, de strenge monumentaliteit; alles spreekt er de esthetische taal van de Estado Novo. Het is niet zomaar een historische voorstelling; het is een ideologisch programma in brons. Ingehuldigd ter gelegenheid van de vijfhonderdste verjaardag van de dood van prins Hendrik (1460-1960), vertelt het veel — ook door wat het verzwijgt — over de visionaire zeevaarder, de “school van Sagres”, het rijk, de “beschavingsmissie”, de “Atlantische bestemming”, de eer en glorie van de grote maritieme prestaties, enzovoort. Maar misschien vertelt het nog meer over een regime dat zich schaamteloos meester maakte van onze helden, van onze grootste figuren.
Toch hebben wij stichtingsmythen nodig. Elk volk heeft zulke mythen nodig en cultiveert ze ook.
Dat ik, samen met mijn vriend Jaime Silva, oud-parachutist die in Angola vocht, gratis toegang kreeg tot het museum als oud-strijder, heeft eveneens iets symbolisch. Op een bepaalde manier eis ik hier mijn bescheiden plaats op in het verhaal van het ontstaan van het rijk en vraag ik dat het geheugen niet wordt uitgewist.
Ik maak deel uit van deze geschiedenis, niet als held en ook niet als passief slachtoffer, maar als eenvoudige pion, als iemand die er op zijn negenenzeventigste nog altijd is. Een oude buitenstaander die eveneens het recht opeist niet toe te laten dat het standbeeld van een koning of een prins de stemmen uitwist van degenen die achterbleven: zeevaarders, soldaten, matrozen, edellieden, handelaars, missionarissen, maar ook tot slaaf gemaakte mensen, met name Afrikanen.
Ik weiger het verleden te verheerlijken zonder het recht in de ogen te kijken. Ik wil noch onze ellende noch onze grootsheid uitwissen. Want die hebben wij, zoals ieder ander volk.
Wat moet ik aanvangen met mijn woede en mijn melancholie, verloren in Lagos, te midden van een menigte toeristen die ijsjes eet en hier enkele dagen in de Portugese Algarve verblijft om de “batterijen van het geluk” op te laden?
Na de altijd moeilijke opgave om de auto te parkeren op zulke plaatsen (arme Jaime!) loop ik op krukken naar het Praça Gil Eanes en ontmoet ik mijn oude bekende Dom Sebastião van João Cutileiro.
Ik fotografeer het standbeeld. Hier is geen sprake meer van een imperiale pose. Geen triomfantelijk brons. Geen eer of glorie. Geen koers of bestemming. Er is alleen de schoonheid en kwetsbaarheid van het marmer. Er is vervreemding. Er is een geestverschijning. Onze nationale geestverschijning, naast de Oude Man van Restelo (o Velho do Restelo1).
Schilderij van Columbano Bordalo Pinheiro, hangt in het Militair Museum van Lissabon.
De koning, ontdaan van zijn krijgshaftige attributen, met de nutteloze helm aan zijn voeten, verloren in de woestijn, op een slagveld — het slagveld van de drie koningen — maar die ooit op een mistige ochtend zal terugkeren naar Lagos, vanwaar hij vertrok.
Het contrast kan nauwelijks groter zijn. De Infante, zelfverzekerd en verheven, verbeeldt het verhaal van de opgang; Dom Sebastião is ons slechte geweten over de val, de ramp, de schuld en de machteloosheid.
Hendrik de Zeevaarder was een figuur uit onze geschiedenis, die mij altijd heeft vergezeld, van de schoolbanken tot in Guinee, eindeloos herhaald. Hij werd een burgerlijke liturgie van de Estado Novo. Dom Sebastião werd naar de zolder van onze nachtmerries verbannen, wat de deur wagenwijd openliet voor De Spaanse Filips-dynastie.
Prins Fernando en koning Dom Sebastião: de alfa en de omega, de eerste en de laatste akte van onze tragikomedie.
Op het Praça do Infante staat de oude slavenmarkt, een van de eerste centra van de slavenhandel in het hedendaagse Europa. Het Lagos-museum is een must. In 1981 bestond het nog niet.
Geschiedenis is zelden netjes wanneer wij tientallen jaren later naar plaatsen terugkeren. Plaatsen verzamelen niet alleen stof, maar ook persoonlijke herinneringen, vooringenomenheid, propaganda, rumoer, stilte, schuldgevoel, nostalgie en verlies.
En soms is het niet precies de nationale geschiedenis die bloedt, maar de herontdekking van de afstand tussen wat men ons vroeger op school heeft geleerd, toen wij nog jongens waren en wat wij vandaag zien of mogen zien.
Vijfenveertig jaar later terugkeren naar Lagos is alsof ik een oudere versie van mezelf ontmoet, moeizaam voortstrompelend door de geplaveide straten. De standbeelden stonden er toen ook al, in 1981; dat van de Infante heb ik destijds niet eens opgemerkt. De standbeelden blijven staan, maar degene die ernaar kijkt, is niet meer dezelfde. Ik ben niet meer dezelfde.
Er bestond een Algarve van 1968 die nu niet meer bestaat. Net zoals het Lagos van 1981 niet meer bestaat. Net zoals mijn land en de wereld niet meer dezelfde zijn als toen ik in 1947 werd geboren.
(Vertaling uit het Portugees door Henk Eggens, met hulp van een AI-app.)
Christian Oerlemans schreef een artikel in Portugal Portal over Hendrik de Zeevaarder.
Henk Eggens schreef over koning Dom Sebastiaan.
- Met o Velho do Restelo wordt een beroemde figuur bedoeld uit het Portugese nationale epos Os Lusíadas van Luís de Camões.
In het gedicht vertrekken de schepen van Vasco da Gama op hun reis naar India. Op het strand van Restelo, bij Lissabon, staat een oude man — de Velho do Restelo — die de zeevaarders waarschuwt. Hij veroordeelt hun zoektocht naar roem, rijkdom en veroveringen en voorspelt rampspoed, dood en lijden.
Door de eeuwen heen kreeg deze figuur een symbolische betekenis:
letterlijk: de oude man die de ontdekkingsreizen bekritiseert;
figuurlijk: iemand die sceptisch is tegenover grote projecten en avonturen;
in het Portugese politieke en culturele debat; de stem die waarschuwt voor de menselijke prijs van nationale ambities. ↩︎
Geef een reactie