In historisch opzicht heeft deze Belgische stad nogal wat belangrijke verbanden met Portugal. Niet echt verwonderlijk als je weet dat Mechelen een tijdje het kloppend hart was van de Bourgondisch-Habsburgse dynastie. Eigenlijk stond hier ook zo’n beetje de wieg van een wereldrijk ‘waar de zon nooit ondergaat’, en ook dit heeft veel met Portugal te maken.
De twee Margaretha ‘s
We moeten terug naar 1473. Karel de Stoute, zoon van Filips de Goede en Isabella van Portugal, is op dat moment hertog van Bourgondië. Hij vindt dat de hofraad (een college van juridische adviseurs), die traditioneel overal meereist met de vorst, eigenlijk een vaste stek moet krijgen. Die eer valt het ‘neutrale’ Mechelen te beurt, waardoor hij grote spelers als het graafschap Vlaanderen en het hertogdom Brabant niet tegen de borst stoot. Hij installeert er dan ook het Parlement van Mechelen, het hoogste gerechtshof in de Bourgondische Nederlanden, later omgevormd tot de Grote Raad. Het legt de stad geen windeieren, ze wordt in de kortste keren met naam en faam op de kaart gezet.
Margaretha van York is de derde echtgenote van Karel de Stoute en verliest op korte tijd haar man (1477) en haar stiefdochter Maria van Bourgondië (1482). Voor deze laatste heeft ze overigens het huwelijk met keizer Maximiliaan van Oostenrijk gearrangeerd, het begin van het Bourgondisch-Habsburgse rijk. Daarop beslist ze om zich in Mechelen te vestigen en daar haar stiefkleinkinderen op te voeden. En zo worden Filips de Schone en zijn zus Margaretha van Oostenrijk grootgebracht in het Hof van Kamerijk (tegenwoordig de stadsschouwburg langs de Keizerstraat). Het stadspaleis zal later ook omgedoopt worden tot Keizershof.
Na de vroege dood van haar broer Filips, wordt Margaretha van Oostenrijk benoemd tot landvoogdes van de Nederlanden (1507) en wordt ze een van de machtigste figuren in Europa. Ze vestigt zich in het Hof van Savoye, recht tegenover de residentie van de andere Margaretha, ondertussen wijlen haar stiefgrootmoeder. De landvoogdes treft het niet met haar respectievelijke echtgenoten en blijft kinderloos achter. Mede daarom krijgt ze ook de voogdij over vier van de zes kinderen van haar overleden broer (Eleonore, Karel -de latere keizer-, Maria en Isabella). Eigenlijk wordt hier de basis gelegd voor het ‘rijk waar de zon nooit ondergaat’ dat de kleine Karel ooit zal opbouwen. De kinderen hebben een Portugese grootmoeder (Isabella I van Castilië) en twee Portugese overgrootmoeders (Eleonora Helena van Portugal en Isabella Portugal en Castilië). Dit zal later leiden tot drie belangrijke Vlaams-Portugese huwelijken.
- Eleonore huwt in 1518 koning Manuel I van Portugal.
- Haar jongste zus Catharina, die opgevoed werd door haar moeder, Johanna de Waanzinnige, die sinds de dood van Filips in een kasteel in Tordesillas opgesloten zit, wordt aan koning João III uitgehuwelijkt (1525).
- Hun broer, keizer Karel V, wordt dan weer in de echt verbonden met Isabella van Portugal, dochter van Manuel I (1526). Een mooi staaltje van realpolitik, waarbij Spanje en Portugal hun maritieme en economische macht versterken. Dit zal er later ook toe leiden dat Karel’s zoon, Filips II, Portugal tijdelijk onder Spaans bewind zal dwingen. Je leest het trouwens goed, onze keizer Karel heeft de (reeds overleden) Portugese koning als schoonbroer en schoonvader. Meer details over deze historie beschreef Lies Vermoesen hier eerder al.
Margaretha is zeer kunstzinnig en haar paleis wordt niet alleen een crèche voor koningskinderen, maar ook het trefpunt van rijke edellieden, hoge ambtenaren, kunstenaars, musici en intellectuelen, waaronder ook belangrijke humanisten als Erasmus en de Portugees Damião de Góis. In 1530 sterft Margaretha van Oostenrijk en haar opvolger verhuist het hof naar Brussel. Zo komt er een einde aan een halve eeuw hoogconjunctuur, die van Mechelen tijdelijk het politiek en artistiek hart van een belangrijk deel van Europa maakte.
De Portugese struisvogel
Recent was ik met mijn wederhelft een weekendje in Mechelen en we bezochten er ook het Museum Hof van Busleyden. Het voormalig stadspaleis voert als ondertitel ‘Thuis in Bourgondisch Mechelen’, dus dat trok ons wel aan. In het museum vind je enkele interessante Portugese elementen, die ik aan jouw ontdekkingszucht overlaat. Er rond liggen dan weer weelderige renaissance tuinen (gratis te bezoeken) en daar viel mijn oog op een fraaie sculptuur, een miniatuurversie van een struisvogel. Dit werk van beeldhouwer Raymond de Meester de Betzenbroeck heeft te maken met de fascinatie voor exotische planten en dieren in de renaissance en dus ook in het Mechelen van toen. Door de ontdekkingsreizen verhuisden veel nieuwe en onbekende soorten uit andere werelddelen naar Europa, waar ze terecht kwamen in botanische tuinen en privécollecties. Het houden van exotische dieren was toen voor de adel het ultieme bewijs van rijkdom en macht, en het Habsburgse hof in Mechelen vormde daarop geen uitzondering. Zo was Margaretha zelf in het bezit van een knalgroene papegaai. Het tragische einde van de vogel, die werd doodgebeten door een hond, was de aanleiding voor het interessant literair werk Les épistres de l’Amant vert (De brieven van de Groene Minnaar). Een humoristisch en tevens gedurfd werk van haar hofdichter Jean Lemaire de Belges, dat furore maakte in Europa. In die context arriveerde op een dag ook een struisvogel in het Hof van Kamerijk, een geschenk voor de jonge keizer Karel vanwege koning Manuel I van Portugal (jawel, zijn latere schoonbroer en schoonvader). Het lijkt er wel op dat de Portugese vorst met het cadeau een indirecte politieke boodschap stuurde naar het Habsburgse hof. Iets dat te interpreteren valt als “Zie eens hoe ver mijn schepen al geraakt zijn en hoe uitgestrekt mijn rijk is…”. Een slim verpakte vorm van machtsvertoon, die uiteindelijk diende om de toekomstige keizer gunstig te stemmen.
De jacht op een exoot
De tropische vogel miste duidelijk de savannes van Afrika en in de kortste keren ontsnapte hij uit het Hof van Savoye. Onze gevederde vriend rende door de smalle straatjes van het 16de eeuwse Mechelen en joeg de inwoners, die nog nooit een dergelijk imposant en vreemd creatuur hadden gezien, de stuipen op het lijf. Het dier werd achternagezeten door het personeel en uiteindelijk was het de stadstrompetter die de loopvogel kon overmeesteren. Hij werd hiervoor rijkelijk beloond, dat blijkt uit de stadsrekeningen.
Dankzij Koen Vermeulen, archivaris van het Stadsarchief Mechelen, kreeg ik inzage in een van de betreffende stukken. Hij was ook zo vriendelijk om dit oud Nederlandse geschrift in voor ons leesbare tekst om te zetten.
Dit is de meer leesbare tekst:
+- Item 6 op het rechter blad: Betaelt Adriaen Coels, pypere vander stad, van dat hij achter straten getrompt heeft, verbiedende als dat nyemant aen ons genadiger heeren grooten voghel doen en zouden, 20 july 1502 – 12 groten.
+- Item 14: Betaelt Adriaen Coels, trompere vander stad, van Heynen, ons genadiger heeren voghelle, tachtervolgene ende te suekenne te peerde, 6 augustus – 2 schellingen.
+- Item 15: Betaelt eenen dienare vander stad desgelijcx van ons genadiger heeren voghel te suekenne te perde – 2 schellingen.
Zo komen we te weten dat op 20 juli 1502 de stadstrompetter, Adriaen Coels, 12 groten (ruw geschat ongeveer een dagloon) ontving voor het rondbazuinen dat het verboden was de struisvogel (grooten voghel) iets aan te doen. In augustus werden twee keer twee schellingen (ongeveer 2 daglonen) betaald om de vogel, die blijkbaar de roepnaam Heynen had gekregen, te gaan zoeken. Het verhaal van de struisvogel van Karel is uiteindelijk toch een van de leuke petites histoires uit de geschiedenis van de stad Mechelen geworden.
Een genomineerd museum
In 2022 onderging het Museum Hof van Busleyden een grootschalige restauratie, waarbij ook de tuinen heraangelegd werden. Er werd ook van de gelegenheid gebruik gemaakt om de vaste opstelling volledig te vernieuwen onder het thema ‘Thuis in Bourgondisch Mechelen’. Sinds deze recente make-over en de heropening in 2024, krijgt het museum internationale aandacht en staat het dit jaar op de nominatielijst van de European Museum Academy Awards 2026 . Het maakt kans op de prestigieuze Luigi Micheletti Award, die ook wel eens als de ‘Oscar van de musea’ omschreven wordt. Deze nominatie betekent een belangrijke erkenning van het vernieuwde concept. Het is wachten tot de winnaar van deze award wordt bekendgemaakt, eind september tijdens een ceremonie in Alicante.
Meer info over het museum: https://www.hofvanbusleyden.be .
Geef een reactie