In de loop van de 16de eeuw werd de specerijenhandel op Oost-Indië volledig gedomineerd door Portugal, met dank aan de paus, het Verdrag van Tordesillas (1494) en dat van Zaragoza (1529). Het monopolie over een zone die onder andere de Molukken bevatte, leverde de Portugezen een ongekend bloeiende en winstgevende handel op. Het spreekt voor zich dat andere Europese mogendheden hier niet zo gelukkig mee waren. Het had ook gevolgen in de Lage Landen en leidde tot de Nederlands-Portugese Oorlogen. Een paar jaar geleden schreef collega Henk Eggens hierover een uitgebreide bijdrage, verhelderend voor wat volgt. Het Aziatisch onderdeel van deze strijd is waar ik vandaag aandacht voor vraag, want een interessante en tegenstrijdige rol was hierin weggelegd voor een Vlaming en een Nederlander..
Tijdgenoten die bij woelige tijden in de Lage Landen naar Portugal trekken
Rond 1563 ziet Jan Huygen van Linschoten het levenslicht in Haarlem, als zoon van een notaris in een welgestelde katholieke familie. Zijn jeugd wordt voor een stuk bepaald door de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648), die met het Beleg van Haarlem in zijn geboortestad een van zijn eerste zwarte bladzijden schrijft. Op dat moment is de familie de stad al ontvlucht en naar Enkhuizen verhuisd, maar dit belet niet dat hij op zijn zestiende vertrekt richting Sevilla, waar reeds twee halfbroers als kooplieden actief zijn. Wanneer de Spaanse koning Filips II Portugal annexeert, komt Jan in Lissabon terecht, voor een functie als boekhouder bij Frei (broeder) João Vicente da Fonseca.
Wat later, in 1575 komt Jakobus van de Koutere ter wereld in Brugge. Ook in het graafschap Vlaanderen zijn opstanden en hervormingen aan de gang, terwijl gewapende bendes het Brugse Ommeland onveilig maken. Hij verliest vrij jong zijn vader en een jongere broer sneuvelt in het wapengekletter. Zijn moeder vreest dan ook dat Jakobus in het rumoerige Brugge geen geschikt beroep zal leren maar eerder door het wapengekletter wordt aangetrokken. Ook hij is pas zestien wanneer hij in scheept richting zuiden, zijn oudere broer Jozef achterna, die reeds in Lissabon verblijft. Van vroegrijp gesproken, het is echter eigen aan de tijdsgeest.
Er mag aangenomen worden dat Jakobus in Brugge al noties opdoet over het bewerken van diamant, wat hem later bepaald goed zal uitkomen (zie verderop). De stad heeft namelijk een traditie op op dit vlak en stond al in de 14de eeuw aan de wieg van de Europese diamanthandel en -bewerking. De eerste vermelding van de handel in ruwe diamanten in de toenmalige Nederlanden dateert uit 1370 en vond plaats in Brugge, volgens de rekeningen van de graaf van Holland. Aan de legendarische Brugse goudsmid Lodewijk van Bercken wordt de uitvinding van het moderne diamantslijpen toegeschreven. In 1476 bedacht die een techniek om diamanten veel zorgvuldiger te slijpen. Door de combinatie van een draaischijf, diamantstof en olijfolie werd het mogelijk om alle facetten van een diamant nauwkeurig af te schuren, wat de stad als wereldspeler op de kaart zette. Zijn latere verhuizing naar Antwerpen zal ook daar van historisch belang blijken.
Van Lissabon naar Goa, knooppunt van de Portugees-Oosterse handel
Ondertussen is Jan Huygen alweer uit Portugal vertrokken. Na de benoeming van zijn broodheer tot aartsbisschop van Goa, is hij in 1583 mee gezeild naar deze stad-regio in Portugees-India. Een van zijn taken behelst het ter plaatse maken van kosmografisch werk en daardoor krijgt hij toegang tot manuscripten en boeken die bewaard worden in het paleis van de aartsbisschop en de onderkoning in Goa. Het zal de Nederlander een schat aan informatie opleveren, die later zeer nuttig zal blijken wanneer hij zijn ervaringen te boek stelt.
Onze Bruggeling, die inmiddels bekend is als Jaques de Coutre, begrijpt al snel dat in het Lissabon onder de Iberische Unie niet echt veel te rapen valt. Er wordt immers aan het handelsmonopolie van Portugal en Spanje geknaagd, vooral door Nederland en Engeland. De broers besluiten dan ook om het verderop te gaan zoeken en monsteren in 1592 aan als soldaat van de Portugese marine. Het konvooi dat de koopvaardijvloot beveiligt, brengt ook hen naar Goa, symbool van het Portugese monopolie op de handel in de Oost. Ook Jaques zal hier zijn ogen goed de kost geven en zijn belevenissen later in boekvorm uitgeven, zij het vanuit een andere invalshoek. Daarover straks meer.
De basis voor wederzijdse spionage
Portugal heeft met al de ervaring op zee een belangrijk voordeel tegenover de nieuwkomers. De kennis over meetinstrumenten, zoals het zee-astrolabium, maar ook het gebruik van zeekaarten en bijhorende informatie over veilige zeeroutes, de roteiros, wordt dan ook zorgvuldig als staatsgeheim behandeld.
Goa is een verzamelplaats voor overwegend Portugese immigranten, maar ook veel andere buitenlandse reizigers en handelaars. Zo ontmoet Van Linschoten er de in Enkhuizen geboren Dirck Gerritsz. Pomp, ook bekend als Dirck China, vanwege zijn uitgebreide kennis over China en Japan. Het spreekt voor zich dat deze veel informatie over het Verre Oosten deelt met Van Linschoten, die echter ook via zijn job belangrijke zaken te weten komt en een netwerk aan informanten creëert. Eigenlijk is hij zowat een betaalde infiltrant in de Estado da Índia en merkt hij dat corruptie en vriendjespolitiek er dagelijkse kost zijn. Betalingen voor wie voor de Portugezen werkt, worden laat, in natura of helemaal niet uitgevoerd. Ook ziet hij dat een militair probleem groeit door een tekort aan manschappen, vooral door het hoge sterftecijfer bij de overtochten vanuit Portugal (trouwens, ook de broers de Coutre overleefden deze reis ternauwernood).
Komt daarbij dat de goudkoorts, na de ontdekking van Brazilië, veel kandidaten de andere richting doet kiezen. Bovendien gaat ook Spanje zich bemoeien met de specerijenroute, ondanks het Verdrag van Tordesillas.
De de Coutre’s gaan in Goa elk hun eigen weg. Binnen de drie maanden huwt Jozef een Portugese en dit maakt de avonturier in Jaques pas echt wakker. Hij trekt verder naar Malakka, een andere belangrijke Portugese handelspost in wat het huidige Maleisië is. Hij ontmoet er Sequin Martinela, afkomstig uit Venetië en handelaar in diamanten en andere edelstenen. Deze neemt de Bruggeling in vertrouwen en brengt hem in contact met enkele belangrijke Portugezen, zoals Francisco de Silva de Menezes, bevelhebber van A Famosa, het befaamde fort van Malakka.
De Italiaan verfijnt de kennis van de Bruggeling over de bewerking van en handel in diamanten. Twee jaar later, we schrijven 1594, zeilt Jakobus in opdracht van De Menezes naar Siam (het huidige Thailand) als lid van een koninklijk gezantschap dat moet gaan onderhandelen met de vorst aldaar. Deze reis wordt ook het begin van zijn nevenactiviteit, de handel in diamanten, of zoals hij zelf schrijft: “maar ik ging ook om diamanten en besoarstenen te kopen, want daarvan had ik verstand”. Jaques zal jarenlang als militair door Portugees-Indië reizen, maar ook met zijn handel fortuin maken en dat met de regelmaat van de klok weer verliezen. Ook hij huwt een Portugese en ziet dus vanaf de eerste rij hoe de Portugezen hun koloniale handelsposten in de Oost besturen.
Terug naar Lissabon
Na zes jaar, in 1589, houdt Van Linschoten het voor gezien in Goa. Hij heeft vernomen dat de aartsbisschop onderweg naar Portugal is gestorven en dat een schip, waarop ook zijn stiefbroer voer, met man en muis is vergaan. Door heimwee overmand vertrekt hij naar Lissabon. Na heel wat omzwervingen en een oponthoud van twee jaar op de Azoren ten gevolge van een schipbreuk, bereikt hij de Portugese hoofdstad.
Maar ook daar lukt het hem niet meer en kort daarna gaat hij terug naar Enkhuizen. Vanaf nu zal hij zijn stempel drukken op de Nederlandse doorbraak in de handel met het Oosten. In 1594 neemt hij deel aan de Eerste Noordreis, een vruchteloze poging om een alternatieve noordoostelijke doorvaart te ontdekken en via de Noordkaap in Azië te geraken, de Portugese tegenstand omzeilend. In hetzelfde jaar wordt de Compagnie van Verre opgericht en die stuurt vier schepen richting Oost-Indië om er peper te vinden. Met een routebeschrijving die Jan Huygen van Linschoten had opgetekend op weg naar Goa, wordt het doel bereikt. Het gaat echter ten koste van grote verliezen op financieel en menselijk vlak. Er volgen nog andere initiatieven en men “zeilde elkaar het geld uit de beurs en de schoenen van de voeten”. Uiteindelijk wordt een vorm van regulering opgelegd en dit resulteert in de oprichting van de VOC, de Vereenigde Oostindische Compagnie (1602), die een geduchte concurrent wordt voor de Portugese handel in het Oosten.
Door de oorlog tussen de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden en Spanje geldt er een verbod voor de Nederlanders om Spaanse en Portugese havens aan te doen. Het doen en laten van De Coutre wordt dan ook nauwlettend in de gaten gehouden door de Portugezen, maar anderzijds vertrouwen de Nederlanders hem ook voor geen cent. In Pattani (Siam) komt hij dan ook in conflict met 2 kapiteins van de VOC, die er peper komen laden. Hij overleeft het incident ternauwernood en verliest er zijn hele hebben en houden. Zijn broer Joseph treedt in Goa op als tolk voor gevangengenomen Nederlanders die moeten verschijnen voor de krijgsraad, maar komt hierdoor in conflict met de plaatselijke gouverneur. Wanneer Jaques zijn broer gaat bezoeken, in 1623, worden ze beiden opgepakt op beschuldiging van samenzwering met de Hollanders. Ze worden naar Lissabon overgebracht en zitten er enkele jaren vast. Door bemiddeling van het Spaanse Hof komen ze vrij en Jaques trekt naar Madrid, waar hij wordt opgenomen in de koloniale administratie. Hij geeft er de Iberische Unie advies over de bestrijding van de VOC en de versterking van de verdediging van de Oosterse kolonies. Het levert hem ridderschap op in de Ordem Militar de Sant’Iago da Espada (Orde van St. Jacob van het Zwaard), een van de oudste en meest prestigieuze Spaans-Portugese ridderordes.
De literaire neerslag, haaks op elkaar
In 1596 publiceert Jan Huygen van Linschoten zijn boek Itinerário, een rijk geïllustreerd werk dat eigenlijk uiteenvalt in drie delen. Een eerste deel beslaat de Itinerário zelf, een verslag over zijn reis van Lissabon naar Goa, de cultuur en omgeving van de stad en de hierboven aangehaalde problematiek van de Portugezen in het runnen van de kolonie. Hij pent ook neer hoe men volgens hem het best naar de Molukken kan reizen zonder Portugezen tegen het lijf te lopen, interessante lectuur voor de geïnteresseerde leek, maar ook voor handelaars, die er kunnen lezen waar welke specerijen te vinden zijn en tegen welke prijs.
Ook de beschrijving van de zwaktes van het Portugese bestel maakt duidelijk dat er voor de Hollanders mogelijkheden liggen in het Oosten en is een goudmijn voor onder andere de VOC. Het boek wordt dan ook vaak als ‘de sleutel tot de Oost’ omschreven. Op verzoek van de uitgever wordt het boek uitgebreid om het nog commerciëler te maken. Een tweede deel, de Beschryvinghe, gaat over de westkust van Afrika en over Amerika. Een derde deel, het Reys-gheschrift is meer technisch. Het bevat zeilinstructies, zeeroutes en dergelijke, zowat alle informatie die de Portugezen zo lang met succes als staatsgeheim voor zichzelf hadden gehouden. Het boek wordt een bestseller en zal jarenlang hét standaardwerk zijn voor reizen naar het Oosten. Belangrijkste verdienste: het bezorgt de VOC de mogelijkheid om in razende vaart een immens fortuin te vergaren en dat geeft de aanzet tot de Nederlandse Gouden Eeuw. Hier vind je de digitale versie van de Itinerário.
Ook de belevenissen van Jaques de Coutre worden op perkament gezet. Zijn levensverhaal is samengevat in een eveneens driedelige werk, Vida de Jaques de Couttre, natural de la ciudad de Bruges, puesto en la forme que esta, por su hijo don Estevan de Couttre (Het leven van Jacques de Couttre, afkomstig uit de stad Brugge, in deze vorm gegoten door zijn zoon, don Esteban de Couttre). Het manuscript wordt niet uitgegeven en zal pas in 1969 (!) weer boven water komen. Dit verklaart uiteraard waarom dit werk, hoewel minstens even belangrijk en interessant, veel minder bekend is dan dat van Van Linschoten. Het is de vorig jaar overleden professor Eddy Stols die, met een beurs van de Stichting Calouste Gulbenkian, in de Biblioteca Nacional van zowel Madrid als Lissabon het manuscript lokaliseert (een illustratie van de vaststelling dat de geschiedenis nog niet al zijn geheimen heeft prijsgegeven). Het wordt in het Nederlands vertaald (met een omstandige situering) en uitgegeven onder de titel ‘Aziatische Omzwervingen – Het levensverhaal van de Jaques de Coutre, een Brugs diamanthandelaar 1591-1627’. De soms onwaarschijnlijke verhalen en avonturen, waarbij hij meermaals ternauwernood overleeft, worden luchtig verteld, echter wel vanuit Portugees standpunt. Zijn slechte ervaringen met de Hollanders (die ook zijn jongere broer Paulo gijzelden toen hij op weg was naar Goa) zorgen ervoor dat hij alles bekijkt door een Portugese bril. Zo geeft hij ook politiek en commercieel advies aan de Iberische autoriteiten om de dreigende teloorgang van het monopolie in de Oosterse kolonies te voorkomen. In de flaptekst wordt de dertigjarige omzwerving van de Bruggeling als volgt beschreven: “Maleise zeerovers, weduwenverbrandingen, intriges aan het hof van de Grootmogol, diamantmijnen in Golconda, karavanen door de woestijnen van Perzië, de bagno in Tunis, de resten van de toren van Babel, handelsgeile koningen en slinkse dienaars, gemene vissers, dansende tempelhoeren, olifantengevechten en leeuwenjachten. Je kan het zo gek niet bedenken of Jaques de Coutre maakte het mee…”. Het is dan ook een meer fantasierijk boek dan de broodnuchtere Itinerário van Jan Huygen van Linschoten.
Epiloog
Zoals gezegd levert de Itinerário naam en faam op voor Jan Huygen van Linschoten en het legt hem geen windeieren. Toch krijgt hij op latere leeftijd teleurstellend nieuws. Zijn aanvraag voor een staatspensioen wordt afgewezen, vanwege de opbrengsten van het boek, die volgens de ambtenaren voldoende moeten zijn voor zijn levensonderhoud. Veel maakt het echter niet uit, want korte tijd later, in 1611, sterft Jan. Hij is nauwelijks 48 jaar geworden.
In 1640 bevindt Jaques de Coutre zich in Zaragoza, in het gevolg van de Spaanse koning, die geconfronteerd wordt met de Catalaanse opstand. Hij komt daar ook te sterven en zijn status wordt bevestigd door het feit dat hij wordt overgebracht naar Madrid, waar het stoffelijk overschot wordt bijgezet in een praalgraf in de kapel van San Andrés de los Flamencos.
Een ding staat als een paal boven water, met name het belang van deze beide heren in de ontsluiting der geheimen van de Portugese koloniale periode in het Oosten. Dat het om twee tegengestelde standpunten gaat, maakt het des te interessanter. De manier waarop ze maatschappelijke structuren hebben geobserveerd en vertrouwelijke informatie konden bemachtigen, is van ongekend belang geweest. Het is alleen jammer dat het werk van de Coutre niet toegankelijk was voor zijn tijdgenoten en dus historisch minder impact heeft gehad. De relatief recente ontdekking door een professor aan de universiteit van Leuven heeft dit echter voor een groot stuk rechtgezet.
P.S.: Het boek ‘Aziatische omzwervingen‘ is blijkbaar niet meer in de handel, tenzij op de tweedehandsmarkt. Er bestaat wel een Engelstalig werk uit 2013 van prof. Peter Borschberg van de National University of Singapore: Memoirs And Memorials Of Jacques De Coutre.
Bronnen:
https://www.uu.nl
https://resources.huygens.knaw.nl
https://portuguese-american-journal.com https://recil.ulusofona.pt
https://www.thailandblog.nl – deel 1
https://www.dbnl.org
https://historiek.net
https://www.immaterieelerfgoed.be
https://recil.ulusofona.pt
https://www.thailandblog.nl/ deel 2
https://www.gva.be
Geef een reactie