Als je in Portugal al eens op een dorpsfeest of parochiekermis was, dan heb je ze zeker al gezien en gehoord. Een groep muzikanten, zangers en dansers die in traditionele kostuums en met historische liedjes, instrumenten en attributen, het leven van vroeger in herinnering brengt. Een fenomeen en een diepgeworteld cultureel instituut in Portugal, waar bijna ieder zichzelf respecterend dorp een rancho heeft. Bovendien beschikt die vaak over een sociale structuur en accommodatie die bijzonder belangrijk is voor de lokale gemeenschap. Officieel gaat het om honderden, in werkelijkheid om duizenden verenigingen, die dikwijls al een heel lange en bijzondere weg afgelegd hebben. Een fascinerend fenomeen.
Hoe zijn ze gegroeid?
Historisch is het moeilijk precies vast te leggen wanneer dit begonnen is. Spontane samenkomsten na het zware labeur op het land of op religieuze en andere feesten, waren eeuwen geleden al een sociale aangelegenheid. Daarbij werd muziek gemaakt en gedanst, zoals dat ook elders wel gebeurde. In Portugal is het echter uitgegroeid tot een wijd verspreide, georganiseerde vorm en daarvoor moeten we terug naar het einde van de 19de eeuw. In O Sorvete, een dagblad in Porto, staat in de editie van 4 september 1892 een artikel met als titel “De Grupo de Lavradeiras de Ponte de Lima (Groep landbouwers uit Ponte de Lima) in Porto”. Het gaat over een initiatief van het vrijwillige brandweerkorps dat de inwoners van Porto de kans gaf om met eigen ogen te zien hoe een traditioneel Minho-feest eruitziet. “Rasechte boeren, zowel mannen als vrouwen, authentieke dorpsmuziek, zangers van topklasse, dansen en zingen, kortom, alles wat Minho te bieden heeft…”. Een ding is duidelijk: als die groep vanuit Correlhã (Ponte de Lima) naar Porto wordt gebracht, is dat zo goed als zeker omdat er al een officiële organisatie is, met eigen dansen, een gevestigde naam en typische kledij. Het gaat dus wel degelijk om de eerste beschreven Rancho Folclórico in de Portugese geschiedenis.
Het artikel werd opgefleurd met een illustratie waarop we de boerenvrouwen zien in hun karakteristieke kledij, met sjaals en schorten. Bij de mannen kijken we naar muziekinstrumenten, maar vooral ook naar de typische chapéu braguês (bragahoed). Maar het meest opvallende detail is voor mij wel de figuur op de voorgrond. Een zwarte man, die als de charmante Lourenço, fluitist en muziekdirecteur wordt beschreven; “de meest prominente figuur binnen zijn groep, want vanaf de eerste noten van zijn doedelzak won hij onmiddellijk de gunst van het publiek, dat hem herhaaldelijk aanriep en hem overlaadde met uitzinnig applaus…”. In de tijdgeest van toen, 18de eeuw, was dit zeker niet evident. Over wie hij was en hoe hij in Ponte de Lima terechtkwam is verder echter niets bekend.
Evolutie onder de dictatuur
De ranchos zijn dus oorspronkelijk gewoon vertegenwoordigers van de eigen dorpstradities tijdens lokale feesten, zonder de strikte regels die later zouden volgen. De evolutie naar wat we tegenwoordig zien is grotendeels toe te schrijven aan de Estado Novo. De SPN (Secretariado da Propaganda Nacional) was een belangrijke pijler onder het regime van Salazar en stond onder andere in voor de controle op cultuur.
Daarbij lag een sterke focus op traditionele waarden en het uitdragen van een heroïsch beeld van Portugal. Folklore leek een perfect middel om het kader uit te dragen van een gelukkig, landelijk en traditioneel Portugal, onder het motto ‘pobrezinhos, mas honrados’ (arm, maar eervol). Eigenlijk kan in dit recente artikel over de F’s van de Estado Novo nog een extra F toegevoegd worden, die van folklore. Enerzijds werd het oprichten van ranchos aangemoedigd door de overheid, maar anderzijds moest dit wel onder strikte voorwaarden. Folklore werd onderworpen aan wel omschreven voorschriften op gebied van kuisheid en positiviteit. De scherpe kantjes van het landelijk leven werden er afgevijld, allemaal in functie van het ideaalbeeld.
De ommekeer na de revolutie
Na de val van de dictatuur in 1974 waait ook in de culturele sector een nieuwe wind. Het element propaganda maakt plaats voor een streven naar authenticiteit. Met de oprichting van de FFP (Federação do Folclore Português) komen er nieuwe regels, die vooral de historische accuraatheid voor ogen hebben. Voor erkenning moet een rancho bewijzen voorleggen dat alles klopt met het specifieke tijdperk dat ze wil oproepen en de regio waar ze actief is. Uniformen zijn uit den boze, het gaat om de traditionele kleding in al zijn vormen. Maar een groep uit het noorden mag bijvoorbeeld geen klederdracht, muziek of dansen uit de zuidelijke Alentejo brengen. De dansers moeten de verschillende sociale rollen uit het dorp van toen uitbeelden. Zo zien we rijke boeren (in verfijnde stoffen), arbeiders (met hun gereedschap) en kansarmen (vaak op blote voeten), die de revue passeren. De optredens worden toneelvoorstellingen van het leven in het verleden: de dansen, de kostuums, de liederen en andere populaire tradities.
De ranchos vandaag
De voormelde FFP heeft ervoor gezorgd dat er eenvormige regels zijn om als rancho erkend te worden. Dit betekent niet dat dit ten koste gaat van diversiteit. De kostuums van de Minho, kleurrijk en met echt goud, zijn in niets te vergelijken met wat de veehouders uit de Ribatejo dragen. Concertina en accordeon wisselen af met doedelzak of huisgemaakte instrumenten (met dennenappels, kruiken en flessen), terwijl in de Alentejo dan weer de koorzang centraal staat. Zoek niet naar de bekende Portugese gitaar, die hoort thuis in steden als Coimbra en Lissabon. Ook de dansen zijn streekgebonden. De Rancho Folclórico van vandaag is een manier voor de jongere generatie om verbinding te houden met hun voorouders. Drie generaties van één familie in een groep zijn helemaal geen uitzondering.
In de zomermaanden nodigen de ranchos elkaar uit op hun wederzijdse dorpsfeesten, waardoor de verschillende stijlen in heel het land te zien zijn. Het geeft de deelnemers ook de kans om Portugal rond te reizen.
De cijfers
Zoals gezegd, om erkend te worden moeten de groepen aan een resem voorwaarden voldoen. Eens erkend, worden ze jaarlijks gecontroleerd of alles nog beantwoordt aan de vooropgestelde setting. In Portugal zelf zijn 576 groepen aangesloten bij de FFP, waarvan er 415 erkend zijn. Uit het buitenland nog eens 22, waarvan 14 erkend. Het moge duidelijk zijn dat dit slechts een fractie is van het werkelijk aantal bestaande ranchos. Vooral in het Noorden en het centrum is er een hoge concentratie, vooral te wijten aan die buurthuisfunctie in de dorpen. Het aantal groepen in Portugal zelf wordt geschat op 1.000 tot 1.500. Als je weet dat er meer dan 3.000 freguesias (deelgemeenten) zijn, is dit aantal vermoedelijk niet overdreven. In het buitenland gaat het met zekerheid om honderden groepen. In landen als Frankrijk, Zwitserland, Luxemburg, de VS en Canada, wonen miljoenen Portugezen voor wie de rancho een middel is om de saudade te verwerken en om de tweede en volgende generaties in contact te houden met de eigen cultuur. De wekelijkse repetities brengen er ook de families bijeen. Het moge duidelijk zijn dat de ranchos bepaald populair zijn en een zeer belangrijke sociale impact hebben. In vele dorpen zijn ze een ontmoetingsplaats, met een eigen café (vaak het enige in het dorp) en bijhorende feestzaal, die ook als repetitieruimte wordt gebruikt.
Ranchos in België en Nederland, de voorbode van meer problemen?
Ook in de Lage Landen hebben Portugese migranten dergelijke banden met hun raizes opgebouwd. In België is dit vooral in het Brusselse geconcentreerd, in Nederland is het grosso modo in de Randstad te situeren. Ik wilde hier eigenlijk een overzicht geven van wat waar gebeurt, maar ben daarbij op een opvallende vaststelling uitgekomen. In België vond ik vijf groepen[1], daarvan heeft er recent echter eentje de brui aan gegeven, een tweede is tijdelijk inactief. Dat is nog geen drama, in Nederland daarentegen is de situatie veel minder rooskleurig. Ik vond er ook sporen van een vijftal ranchos, maar wat volgt is geen goed nieuws. Geen enkele ervan is nog actief! Blijkbaar is er een probleem, en dit niet alleen in de Lage Landen. Ook in de bakermat Portugal zijn er structurele problemen, waardoor het op langere termijn dreigt echt fout te lopen.
- Er is al langer een vlucht aan de gang, van jongeren uit de verarmde dorpen in het binnenland, richting de economisch interessante kuststreek of het buitenland. In de dorpen waar ranchos traditioneel zeer aanwezig zijn, is de opvolging niet langer verzekerd.
- De jonge generatie heeft tegenwoordig een breed gamma aan vrijetijdsbesteding, om dan nog niet te spreken van het overdadig gebruik van sociale media. Waar het vroeger voor adolescenten een vorm van daten betekende, spreken de in hun ogen oubollige ranchos tegenwoordig niet echt meer aan.
- Muzikanten worden een probleem. Vooral goede accordeonisten zijn er steeds minder en die worden dan nog weggehaald door commerciële bands, genre de populaire música pimba, die daarbij ook voor een vergoeding zorgen (de ranchos draaien op vrijwilligers).
- De inbreng van de overheid wordt kleiner. Lokale subsidies van gemeenten en steden worden steeds vaker teruggeschroefd, terwijl de kosten voor vervoer en kledij blijven oplopen.
- Vroeger waren de optredens elders voor vele dorpsbewoners zowat de enige mogelijkheid om een stuk Portugal te bereizen. Ook dit gaat heden ten dage niet meer op en vermindert de motivatie.
Is er nog toekomst ?
Hoewel uit het voorgaande zou kunnen worden besloten dat de ranchos folclóricos ten dode zijn opgeschreven, zijn er toch ook positieve signalen. Projecten als ”Folclore vai à Escola” (Folklore gaat naar school), richten zich tijdens het leerproces op het behoud en stimuleren van de culturele identiteit en populaire tradities. Ook in (studenten)steden is er sprake van hernieuwde interesse voor dit cultureel erfgoed. Dit zou ook kunnen te maken hebben met de aanwezigheid aldaar van toeristen, die hebben namelijk ook vaak aandacht voor authenticiteit. Dus laten we positief besluiten en ervan uitgaan dat de ranchos folclóricos deze crisis wel kunnen en zullen overleven.
[1] Een overzicht van wat ik in de Lage Landen, of eigenlijk België, nog vond.
- Rancho Folclórico Raízes de Portugal (Brussel, Elsene) – tijdelijk inactief https://www.apebbruxelas.be/nossas-seccoes
- Associação Emaús (Brussel) https://elodigital.be/?page_id=78
- O Elvas (Brussel, Elsene) https://www.facebook.com/share/1aDSvE1w3e/
- Groupe Ethnographique O Ribatejo (Brussel, Sint Gillis) https://www.geribatejo.be/ ➥
Geef een reactie