Zorgelijk zwart – negro en preto

Als kleur is het meestal duidelijk

Voor de kleur van alledaagse voorwerpen is preto veruit het meest gebruikelijke woord. Ik drink café preto (zwarte koffie), ik maak chá preto (zwarte thee), ik draag een casaco preto (zwarte jas) en ik eet uvas pretas (blauwe druiven). Ook een zwarte kat is gewoon een gato preto. Wie simpelweg een kleur wil benoemen, kiest meestal voor preto.

Toch zijn er opvallende uitzonderingen. Sommige voorwerpen kunnen zowel preto als negro zijn. Zo spreekt men van een caixa preta (in Brazilië) of caixa negra (in Portugal) voor de zwarte doos van een vliegtuig (die overigens meestal oranje gekleurd is). Zwarte peper heet meestal pimenta-preta, al komt ook de benaming pimenta-negra voor.

Daarnaast zijn er vaste combinaties waarin uitsluitend of vrijwel uitsluitend negro wordt gebruikt. Buskruit is bijvoorbeeld pólvora negra en nooit pólvora preta. Hetzelfde geldt voor uitdrukkingen als mercado negro (zwarte markt), livro negro (zwartboek), humor negro (zwarte humor) en morte negra of peste negra (zwarte pest).

Dat heeft te maken met de extra betekenislaag van negro. Naast de aanduiding van de donkerste kleur heeft het woord ook figuurlijke betekenissen gekregen. Het kan verwijzen naar iets duisters, treurigs, twijfelachtigs, schadelijks of zelfs bedrieglijks. Daardoor duikt negro vaak op in uitdrukkingen die niets met kleur te maken hebben.

Ook in de natuur en het dagelijks leven komt dat terug. Een geada negra is een vernietigende nachtvorst die jonge planten doodt. Een maré negra is een olievervuiling op zee. Tegelijkertijd kan ouro negro juist iets positiefs aanduiden: het ‘zwarte goud’.

Een ovelha negra is een zwart schaap, in figuurlijke zin. Een ovelha preta is een echt zwart schaap.

De vuistregel is eenvoudig: gaat het puur om de kleur van een voorwerp, dan is preto meestal de veiligste keuze. Negro wordt vaker gebruikt in vaste uitdrukkingen, formele taal en situaties waarin het woord een figuurlijke of symbolische lading heeft die verder gaat dan alleen de kleur zwart.

Als aanduiding voor mensen: een cruciaal verschil

Portugal: een kwestie van respect

Als we kijken naar de aanduiding van mensen in Portugal, liggen de verhoudingen precies omgekeerd aan wat je op basis van objecten zou verwachten. In de laatste honderd jaar is er veel veranderd.

In de beginjaren tachtig woonden mijn partner en ik in Guinee-Bissau. Het land was pas vijf jaar onafhankelijk na een stevige bevrijdingsstrijd tegen het Portugese koloniale regime. Op een keer, op weg naar Nederland voor vakantie, stapten we in Lissabon in een taxi en we vertelden de chauffeur dat we uit Guinee kwamen. De man vroeg, zonder blikken of blozen: ‘Gedragen de negers zich goed daar?’ (Os pretos comportam-se bem lá? ). We waren geschokt door de racistische vraag.

De negatieve lading van het woord preto in Portugal is direct terug te voeren op het koloniale verleden van het land. Hieronder volgen de belangrijkste redenen waarom dit woord als beledigend wordt ervaren:

Koloniale onderdrukking: vóór de Anjerrevolutie in 1974 werd de term preto in de Portugese koloniën in Afrika door de koloniale machthebbers doorgaans op de meest vernederende en denigrerende manier gebruikt. Het woord fungeerde als een instrument van de overheerser om de inheemse bevolking minderwaardig te behandelen.

Pejoratieve connotatie: in de loop der jaren heeft preto hierdoor een sterk minachtende betekenis gekregen wanneer het naar personen verwijst. Het wordt in Portugal tegenwoordig voornamelijk geassocieerd met racistische scheldwoorden en wordt daarom strikt vermeden in de aanwezigheid van mensen met een donkere huidskleur. Maar ik hoor het (“os pretos”) nog wel eens in gesprekken met oudere mensen.

Term van verzet: vanwege de vernederende lading van preto kozen nationalistische bewegingen in de Afrikaanse koloniën er bewust voor om het woord negro te omarmen. Negro werd een symbool van waardigheid en verzet tegen de koloniale macht, waardoor het contrast tussen de twee woorden in de sociale omgang in Portugal definitief werd vastgelegd. Tegenwoordig is negro in Portugal de geaccepteerde, respectvolle term. Het wordt gebruikt door journalisten, activisten en in officiële contexten.

Officiële erkenning van discriminatie: de beledigende status van het woord is zelfs vastgelegd in de taalwetenschap. Het vooraanstaande Dicionário da Língua Portuguesa omschrijft preto als persoonsaanduiding expliciet als een vooroordelige, discriminerende of onwetende benaming.

Kortom, terwijl preto voor objecten de neutrale standaardterm is, is het voor mensen in Portugal een beladen woord dat herinnert aan een tijd van ongelijkheid en vernedering. Voor een Portugees is negro een term van waardigheid, terwijl preto als een racistisch scheldwoord kan overkomen.

Negro (en negra voor de vrouwelijke vorm) is in Portugal de geaccepteerde, respectvolle term. In Portugal heeft negro niet de negatieve lading die het woord in Amerika kan hebben. Het wordt gebruikt door journalisten, activisten en in officiële contexten.

De historische verklaring

Het was niet toevallig dat negro de voorkeur genoot in nationalistische kringen in de Afrikaanse kolonies — het woord werd bewust omarmd als een term van waardigheid en verzet, tegenover het vernederende preto dat door de koloniale macht werd gebruikt.

De paradox in de omgangstaal

Onderzoekers wijzen erop dat zowel negro als preto stigma’s in zich dragen die teruggaan op een raciale identiteitsvorming, en dat er een latent racisme meespeelt telkens wanneer ze worden uitgesproken. Sommigen pleiten er dan ook voor om helemaal geen rasaanduidingen meer te gebruiken en mensen aan te duiden met hun herkomst (africano, cabo-verdiano enzovoort).

Samengevat: voor voorwerpen en abstracte begrippen gebruikt men in Portugal preto voor gewone zwarte kleur en negro voor meer figuurlijke of vaste uitdrukkingen. Voor mensen geldt echter het omgekeerde van wat je misschien zou verwachten: negro is respectvol, preto is beledigend.

Geert Brabant, auteur op Portugal Portal, vertelt in zijn artikel Barco negro onder andere over het begrip Mãe Preta, een zwarte vrouw die een baby van een witte elitefamilie de borst geeft. Conjunto Tocantins zingt erover in het lied Mãe Preta.

In de Braziliaanse variant van het Portugees

Mijn lief werd geboren in Brazilië. De dokter die bij de bevalling had geholpen vulde het geboortebewijs in: etniciteit, kleur of ras: wit (etnia, cor ou raça: branca). Hij had de keus gehad om ook zwart, bruin, geel of inheems in te vullen.
Haar ouders moeten elkaar aangekeken hebben, maar zeiden niets. Het was de tijd van de militaire dictatuur; je waagde het niet om een autoriteit tegen te spreken. Haar vader wist dat zijn Indiaanse grootmoeder uit haar dorp was weggesleurd door een witte Portugees (die later zijn grootvader zou worden). De moeder van mijn lief wist dat ze een zwarte grootvader had. De ouders lieten het maar zo, want destijds werd etniciteit bepaald door de professional.

Vanaf 1991 mochten Brazilianen hun eigen officiële ras of volk (raça/etnia) kiezen, de zelfidentificatie (autodeclaração). Ze hebben vijf opties: wit (branca), geel (amarela), zwart (preta), gemengd (parda) of inheems (indigena). Parda betekent dan bruin/mixed – afstamming van Europeanen, Afrikanen of inheemse Indianen. Amarela zijn de mensen van Aziatische afkomst, bijvoorbeeld Japanners of Chinezen.

Ik heb het altijd vreemd gevonden: de meeste Brazilianen zijn meesters en meesteressen in het gebruik van versluierende en eufemistische woorden in het gesprek. Wat een tegenstelling om in officiële verklaringen iemand wit, geel, zwart of bruin te noemen!

Er is wel een belangrijke nuance

Bij gewone volkstellingen en formulieren geldt meestal pure zelfidentificatie. Maar bij quotasystemen (cotas raciais) voor universiteiten of overheidsbanen ontstond vanaf circa 2010 veel discussie over fraude; als zwarte kon je soms meer kans op een beurs maken dan als witte. Daardoor gebruiken sommige instellingen nu naast zelfidentificatie ook: heteroidentificação. Dat betekent: een commissie beoordeelt of iemand fenotypisch werkelijk als zwart of pardo wordt gezien in de Braziliaanse samenleving.

De Braziliaanse smeltkroes

Omdat Brazilië een zeer gemengde bevolking heeft, is raciale classificatie er vaak vloeiend en contextafhankelijk. Eén persoon kan zichzelf als pardo zien, door anderen als branco worden gezien, en door activistische definities als onderdeel van de população negra worden beschouwd. Daardoor zijn Braziliaanse categorieën minder biologisch en veel sociologischer dan veel Europeanen verwachten.

Brazilië heeft een bijzonder gemengde bevolking qua huidskleur. In de census van 2022 worden de volgende percentages van mensen met een raça/etnia gemeld: parda: 45,3%, branca: 43,5%, preta: 10,2%, indígena: 0,8% en amarela: 0,4%.

De paradox: preto is officieel, maar ongemakkelijk

Het probleem is dat preto weliswaar de officiële kleurterm is, maar ook wordt gebruikt in allerlei vormen van discriminatie en vooroordeel, en bovendien dikwijls pejoratief. Het resultaat is dat het woord bij veel mensen ongemak oproept — hoewel het officieel is.

Negro als politiek identiteitsbegrip

Terwijl preto in de census staat, heeft negro in de loop van de twintigste eeuw een geheel andere weg afgelegd. Vanaf de tweede helft van de twintigste eeuw zijn zwarte bewegingen, kunstenaars, schrijvers en activisten begonnen negro bewust positief te herdefiniëren als politieke en identiteitsbevestiging.

Vandaag de dag wordt negro vaak gebruikt om trots en identiteit uit te drukken — niet alleen als aanduiding van huidskleur, maar ook als verwijzing naar een rijke culturele erfenis, tradities en de strijd voor gelijkheid.

De juridische constructie: negros = pretos + pardos

Dit is een opmerkelijke institutionele oplossing. De federale wet van 2010 — het Estatuto da Igualdade Racial — definieert população negra als het geheel van personen die zichzelf als preto of pardo autodeclareren. Juridisch gezien omvat negro dus twee officiële categorieën tegelijk. In Brazilië werd (2022) dus 45% van de bevolking als pardo en 10% als preto geregistreerd. Samen vormen ze volgens de wet de população negra, die daarmee de meerderheid van de Braziliaanse bevolking uitmaakt.

Nederland: van ‘neger’ naar ‘zwart’

In Nederland is het taalgebruik rond huidskleur de afgelopen eeuw sterk veranderd, vooral onder invloed van internationale debatten over racisme, koloniale geschiedenis en representatie. Waar het woord neger lange tijd als een gangbare en ogenschijnlijk neutrale aanduiding werd gebruikt, wordt het in 2026 vrijwel uitsluitend nog als verouderd en kwetsend ervaren. In hedendaags gebruik is het niet langer een neutrale beschrijving, maar een term die historisch verbonden is met koloniale verhoudingen en stereotypering.

Die verschuiving is niet alleen sociaal, maar ook institutioneel verankerd geraakt. In media, onderwijs en overheidscommunicatie is zwart of zwarte mensen de dominante standaard geworden. Wanneer explicitering nodig is, gebruikt men formuleringen als personen met een zwarte huidskleur. Het uitgangspunt daarin is consistent: beschrijven zonder historische of hiërarchische lading. Overheidsinstanties, waaronder de Rijksoverheid, sluiten daarbij aan en vermijden termen die als stigmatiserend worden gezien.

Vlaanderen: parallelle ontwikkeling

In Vlaanderen verloopt de ontwikkeling vrijwel parallel aan die in Nederland. Ook daar is het woord neger in de hedendaagse standaardtaal niet langer aanvaard als neutrale term. Taaladviesinstanties en overheidscommunicatie beschouwen het als verouderd en in veel contexten als beledigend of discriminerend.

De aanbevolen en feitelijke standaard is ook in Vlaanderen zwart, zwart persoon of zwarte mensen, afhankelijk van de context en de mate van specificiteit die nodig is. De Nederlandse Taalunie speelt hierin een belangrijke rol als gemeenschappelijk taalgezag voor Nederland en Vlaanderen, waardoor de normering grotendeels gelijk loopt.

Een gedicht in wit en zwart

Het gedicht hieronder wordt vaak toegeschreven aan Léopold Sédar Senghor, de eerste president van Senegal en een van de grondleggers van het concept négritude. Senghor schreef het origineel in het Frans.

Gedicht voor mijn witte broeder
Mijn witte broeder…
Toen ik geboren werd, was ik zwart
Toen ik opgroeide, was ik zwart
Als ik in de zon sta, ben ik zwart
Als ik het koud heb, ben ik zwart
Als ik bang ben, ben ik zwart
Als ik ziek ben, ben ik zwart
Als ik sterf, zal ik zwart zijn

En jij, witte man…
Toen jij geboren werd, was je roze
Toen jij opgroeide, was je wit
Als jij in de zon staat, word je rood
Als jij het koud hebt, word je paars
Als jij bang bent, word je wit
Als jij ziek bent, word je groen
Als jij sterft, zul je grijs worden

Wie van ons beiden, witte man, durf jij dan nog steeds kleurling te noemen?

Het gedicht wordt op YouTube voorgedragen door Solen de la Turmelière (in het Frans):

Preto en negro, preta en negra, een veelkleurig verhaal.

Dank aan Jesus Alencar voor uitleg van de Braziliaanse betekenissen en AI voor bronnenonderzoek.