Ik herinner me de grensovergang bij Vilar Formoso in 1979. Onder een enorme vierkante poort stonden ernstig kijkende grenswachten, die onze paspoorten nauwkeurig bekeken. Spaanse guardas, met zwarte petten op, Portugese collega’s met anderskleurige uniformen. Het duurde even voordat we aan de beurt kwamen.
Tegenwoordig kun je gewoon doorrijden, in de eerste versnelling, dat wel.
Hoe anders moet het geweest zijn in 1940, toen duizenden vluchtelingen in dezelfde stad Portugal binnenkwamen, per auto, per trein of lopend.
Het museum Fronteira da Paz
In 2017 opende het museum in twee voormalige spoorwegloodsen bij het station van Vilar Formoso, waar het verhaal van de vluchtelingen wordt verteld. In dit artikel beschrijf ik onze ervaringen in dit indrukwekkende herinneringscentrum.
We liepen door het museum door zes verschillende thematische onderdelen. Zo konden we als het ware in de huid kruipen van een vluchteling tijdens zijn tocht naar de vrijheid. Loop met ons mee.
Gente como nós (Mensen zoals wij)
Het eerste deel van de tocht door het centrum biedt een beknopt beeld van het leven van de Joodse gemeenschap in Duitsland in de jaren tussen de twee wereldoorlogen.
Uit de brochure van het centrum:
Tot 1933 leefden Joden in Duitsland, ondanks een zekere mate van latent antisemitisme, met dezelfde rechten als andere burgers. Zij bezaten huizen, dreven winkels en bedrijven en konden vrijwel elk beroep uitoefenen. Hoewel het niet algemeen voorkwam, stond niets hen in de weg om vriendschappen, liefdesrelaties of huwelijken aan te gaan met niet-Joden. Joodse kinderen gingen naar openbare of particuliere scholen, hadden soms gouvernantes of privéleraren, en leidden een leven dat nauwelijks verschilde van dat van andere kinderen. Met de machtsovername van Adolf Hitler veranderde deze werkelijkheid ingrijpend. Wat tot dan toe een normaal bestaan was, werd een nachtmerrie — eerst in Duitsland, en vanaf 1940 in vrijwel heel Europa waar nazi-troepen aanwezig waren. (Vertaling Henk Eggens)
Het Verdrag van Versailles
Het viel me op dat in dit deel van het centrum het Verdrag van Versailles genoemd wordt als een van de oorzaken voor de rampen die zich later gingen voltrekken. Dit verdrag, gesloten in 1919, moest na de Eerste Wereldoorlog vrede en stabiliteit brengen, maar legde vooral zware straffen op aan Duitsland. Het land verloor grondgebied, moest zijn leger inperken en kreeg de volledige oorlogsschuld én torenhoge herstelbetalingen opgelegd. Frankrijk speelde een sleutelrol. Premier Georges Clemenceau (“Le Tigre”) was de drijvende kracht achter het verdrag. Het effect was groot: Duitsland raakte economisch en politiek ontwricht. Het verdrag zaaide wrok en instabiliteit.
In 1923 ontstond onder andere door de extreem zware last van de herstelbetalingen een hyperinflatie. Op sommige dagen verdubbelden de prijzen zelfs. Spaargeld van de middenklasse werd waardeloos. Lonen werden meerdere keren per dag uitbetaald, zodat je meteen kon kopen. De gevolgen waren aanzienlijk: er groeide een groot wantrouwen in overheid en democratie (de Weimarrepubliek). Dit legde mede de voedingsbodem voor politiek extremisme en de opkomst van het nazisme in Duitsland in de jaren daarna.
O início do pesadelo (Het begin van de nachtmerrie)
Naar uitschakeling en uitsluiting
Met de machtsovername van Adolf Hitler in 1933 kwam abrupt verandering in de vrijheid van Duitse burgers. Politieke tegenstanders werden als eerste uitgeschakeld, terwijl Joden een belangrijk doelwit waren van vervolging en uitsluiting. Ook Roma en Sinti, mensen met een handicap, homoseksuelen, Jehova’s getuigen, zwarte Duitsers en zogenaamde “asocialen” werden systematisch vervolgd.
De foto hiernaast komt uit de brochure van het museum.
Onderwijs en propaganda werden ingezet om deze uitsluiting te normaliseren.
Door de annexatie van Oostenrijk en het Sudetenland, de bezetting van Tsjechië en de inval in Polen raakte Europa in oorlog. Binnen acht maanden stond meer dan de helft van het continent onder Duitse controle.
A viagem (De reis)
Uit de brochure van het museum: De vervolging van de Joden en van de politieke tegenstanders van het nazisme bracht velen ertoe te besluiten Duitsland en Oostenrijk al vóór het uitbreken van de oorlog te ontvluchten. De overweldigende meerderheid vluchtelingen, ook uit andere landen, vertrok echter pas na de invasie van de rest van Europa. Hun ontsnapping vond plaats onder zeer moeilijke omstandigheden en veranderde vrijwel altijd in een hindernissenparcours, waarin de wachtrijen aan de deuren van consulaten, waar men visa zocht, en het gebrek aan onderdak, voedsel en vervoer slechts enkele van de tegenslagen waren waarmee zij te maken kregen. (Vertaling Henk Eggens)
Portugal was voor velen het eerste doel naar veiligheid. Het land voerde in die jaren een politiek van strikte neutraliteit. Toelating van vluchtelingen was formeel beperkt en sterk gereguleerd. Een belangrijke stroom vluchtelingen nam de route door Frankrijk. Twee steden waren belangrijk voor het verkrijgen van een doorreisvisum en een vluchtroute door Spanje op weg naar Portugal: Bordeaux en Marseille.
In Bordeaux was Aristides de Sousa Mendes in die tijd consul-generaal van Portugal. In strijd met instructies van het regime-Salazar verstrekte hij in juni 1940 visa aan vluchtelingen, onder wie duizenden Joden. Zijn handelen kostte hem zijn diplomatieke loopbaan. Hij werd disciplinair gestraft en leefde de rest van zijn leven in armoede. Op Portugal Portal worden zijn moedige daden beschreven in het artikel Het Aristides de Sousa Mendes-museum.
Ook Marseille was een belangrijk tussenstation voor vluchtelingen op de vlucht voor de nazi’s. Vanuit die stad hielp de Amerikaan Varian Fry Joden en politieke vluchtelingen aan valse papieren, onderdak en veilige routes over de Pyreneeën naar Spanje. Op Netflix is een zwaar geromantiseerde miniserie (Transatlantic) over Fry’s activiteiten te zien.
Vilar Formoso – Fronteira da Paz (Vilar Formoso – Grens van de vrede)
Vilar Formoso: onbeduidend grensstation wordt poort naar vrijheid in 1940
In juni 1940, toen de Duitse troepen Frankrijk binnenvielen, veranderde het slaperige Portugese grensdorp Vilar Formoso in een veilige haven voor duizenden vluchtelingen. Wat ooit een onopvallende halte was aan de spoorlijn uit Spanje, groeide in enkele weken uit tot een cruciale schakel in de ontsnappingsroute vanuit bezet Europa. Voor velen die vanuit Bordeaux door Spanje reisden was Vilar Formoso de eerste stad waar ze opgelucht adem konden halen.
De lokale bevolking reageerde pragmatisch. Op het stationsplein werden eenvoudige maaltijden uitgedeeld; de dorpspriester riep op tot opvang. Voor de nieuw aangekomenen betekende dit moment vooral rust. Na maanden van vervolging en onzekerheid was dit de eerste plek waar geen directe dreiging meer bestond. Juist daarom was de rol van Vilar Formoso opmerkelijk. Het stadje fungeerde als eerste veilige aankomstpunt voor mensen die in grote delen van Europa hun rechten, bezittingen en vaak hun familie hadden verloren.
Por terras de Portugal (In Portugese streken)
De Portugese autoriteiten probeerden de toestroom te reguleren door vluchtelingen te verspreiden over het land. Lissabon was overvol; daarom werden velen ondergebracht in steden als Porto en Coimbra, of in kuuroorden en badplaatsen waar nog hotels beschikbaar waren. De bewegingsvrijheid was beperkt en reizen vereiste toestemming. Vanaf 1943 werden vluchtelingen zonder geldige papieren geconcentreerd in plaatsen zoals het kuststadje Ericeira.
Josephine Eijnthoven beschreef in drie artikelen hoe bekende en onbekende vluchtelingen in en rond Lissabon een tijdelijk toevluchtsoord vonden. Deze artikelen staan op de Portugal Portal-website.
Het verhaal van baron Sloet tot Everlo
In het museum is plaats ingeruimd voor het verhaal van een Nederlander. In 1940 begon baron Sloet tot Everlo zijn werk op het Nederlandse consulaat in Estoril. Hij werd als vrijwilliger actief bij het Nederlandse Comité voor Ondersteuning van Oorlogsslachtoffers, dat hulp bood aan Nederlandse vluchtelingen.
Omdat hotels en pensions snel vol zaten, huurde Sloet in 1941 de grote villa Casal Mindelo, gelegen tussen Praia das Maçãs en Azenhas do Mar, in de gemeente Sintra. Het huis werd ingericht als opvangplaats waar tientallen vluchtelingen konden verblijven. Hier kregen zij onderdak terwijl zij wachtten op visa of verder transport naar veiligere bestemmingen. Toch werd hij bij het Nederlandse consulaat met argwaan bekeken; men dacht dat hij hun werk ondermijnde en liet hem in 1943 overplaatsen. Het comité bleef Nederlandse vluchtelingen in Praia das Maçãs en elders in het land ondersteunen tot het einde van de oorlog.
A partida (Het vertrek)
Portugal was zelden een eindpunt. Permanente vestiging werd nauwelijks toegestaan. De meeste vluchtelingen wachtten op nieuwe visa en op schepen die hen verder zouden brengen, naar Noord- en Zuid-Amerika of naar het Midden-Oosten. Vertrekken was zelden makkelijk, want het achterlaten van familie, spullen en een vertrouwde omgeving woog zwaar.
Veel vluchtelingen verlieten Portugal per boot, waaronder de SS Nyassa, een stoomschip dat geschikt was voor oceaanreizen. Tussen 1940 en 1944 maakte de Nyassa talrijke reizen waarbij vluchtelingen uit Portugal, Spanje en Marokko werden vervoerd naar de verscheidene landen.
De Nyassa komt op kerstavond 1942 aan voor de kust van Suriname. Aan boord zijn meer dan honderd voornamelijk Joodse vluchtelingen. Omdat het schip te groot is om de haven van Paramaribo binnen te varen, moeten alle passagiers overstappen op een kleiner vaartuig. Dat is in Suriname gebruikelijk, maar voor de vluchtelingen is het een zenuwslopend moment. In Paramaribo mogen zij aan land en worden zij ondergebracht in het Tehuis voor Oorlogsvluchtelingen, een voormalig clubhuis. Na enkele maanden, soms pas na een jaar, verlaten zij het tehuis en trekken zij verder, naar andere delen van het Caraïbisch gebied of naar de Verenigde Staten. De website Oorlogsbronnen vertelt hier meer over.
O ironie: het schip werd in 1906 in Duitsland gebouwd en kreeg de naam Bülow, vernoemd naar een Duitse generaal uit de 18e eeuw.
Toen de Eerste Wereldoorlog op 3 augustus begon, zocht het schip haar toevlucht in Lissabon. Op 23 februari 1916 nam de commandant van de Portugese marine in Lissabon 36 Duitse en Oostenrijks-Hongaarse schepen in beslag in de haven, waaronder de Bülow. Twee weken later verklaarde Duitsland officieel de oorlog aan Portugal. Later kreeg het schip de naam SS Nyassa, dat vluchtelingen, ook uit nazi-Duitsland, naar veilige oorden vervoerde.
Ontschepen van immigranten van de Nyassa in de haven van Haifa. Foto Zoltan Kluger
Niet alle vluchtelingen bereikten de Verenigde Staten. Toen de SS Quanza op 9 augustus 1940 uit Lissabon vertrok, reisden driehonderd vluchtelingen mee, onder wie veel Joden die aan nazi-vervolging probeerden te ontsnappen. Maar bij aankomst in New York sloeg hoop voor velen om in teleurstelling. Terwijl passagiers met geldige visa van boord mochten, werd een groep van naar schatting tachtig tot honderdtwintig mensen de toegang tot de Verenigde Staten geweigerd. Zij bleven vastzitten op zee en werden uiteindelijk doorgestuurd naar Mexico of gedwongen naar Europa terug te keren. Het incident onderstreept pijnlijk hoe streng het Amerikaanse vluchtelingenbeleid in de vroege jaren veertig was, zelfs tegenover mensen die aantoonbaar op de vlucht waren voor vervolging.
Aanrader
Ik vond het bezoek aan dit museum erg de moeite waard. Een aanrader voor de lezer die Portugal via Vilar Formoso binnenrijdt, of Portugal juist verlaat. Of er speciaal naar toe gaat, per trein of per auto.
Bronnen en literatuur (selectie)
Museum Vilar Formoso – Fronteira da Paz (permanente tentoonstelling)
Avraham Milgram, Portugal, Salazar and the Jews
Irene Flunser Pimentel, Judeus em Portugal durante a II Guerra Mundial , verschenen bij uitgeverij A Esfera dos Livros.
Neill Lochery, Lisbon: War in the Shadows of the City of Light
Hai Henk,
interessant artikel. Het museum was mij niet bekend. Het station en de spoor verbinding waren jarenlang dicht voor de aanleg van een nieuwe spoorlijn, maar ik dacht nu wel weer open. Je proeft in het plaatsje nog een beetje de geschiedenis. Dit gevoel wordt nu zeker versterkt door het museum.
Inderdaad een tip om de huidige snelweg even te verlaten en Vilar Formosa weer een keer aan te doen.
Dank, Jurgen. Je kunt inderdaad weer vanuit Guarda met de boemel naar Vilar Formoso, zegt de Comboios de Portugal-site. Vroeger kon je dan ook nog verder tot aan de Spaans-Franse grens.
Interessant verhaal. Als zoon van een Engelandvaarder heb ik een bijzondere interesse ontwikkeld voor dit soort historie.
Ook goed om te lezen dat Portugal toen ook al zo gastvrij was. Het moet voor de vluchtelingen een verademing geweest zijn.
Dank voor de bijdrage.
Dank. Als je belangstelling hebt voor dit deel van Portugals geschiedenis, dan zijn de andere artikelen die wij hierover publiceerden en waarvan de links in het stuk staan, vast ook interessant voor je. Deze artikelen geven ook weer verwijzingen naar andere bronnen, dus voordat je het weet is het alweer laat geworden. 😀
Dank Henk, voor dit boeiende stuk geschiedenis, in een tijd dat er steeds meer vluchtelingen op drift (lijken te?) zijn, door oorlogen en gewapende conflicten Waarbij het wrang is dat tot de aanstichters daarvan de VS, een belangrijk toevluchtsoord van destijds, en nota bene de in 1948 opgerichte Joodse staat Israël behoren. En in een tijd dat in Nederland de gemeenteraadsverkiezingen van 18 maart 2026 beheerst worden door het thema vluchtelingenopvang. (Hiermee wil ik uiteraard de Portugese dictatuur van toen niet ophemelen, maar om met Bredero te spreken: ‘Het kan verkeren’.)
Je schrijft dat het je opviel ‘dat in dit deel van het centrum het Verdrag van Versailles genoemd wordt als een van de oorzaken voor de rampen die zich later gingen voltrekken’. Wat was daar opvallend aan? Dat het op deze plaats in het museum genoemd werd? Toch zeker niet dat dit verdrag genoemd wordt als een (indirecte) oorzaak voor het ontstaan van de Tweede Wereldoorlog, want dat is toch allang en algemeen bekend? Toevallig kwam ik het in een roman die ik kort geleden (in Portugal) las, ook weer tegen: Lisette Lewin, ‘Een hart van prikkeldraad’ (1992).
Hoe dit zij, je artikel is zeer lezenswaardig! Goed dat je ook de driedelige serie artikelen van Josephine Eijnthoven noemt: ‘Hoopvolle haven in de Tweede Wereldoorlog’. En van de eerste aflevering van de Netflix-miniserie Transatlantic, die onherroepelijk associaties met de film Casablanca oproept, heb ik alvast erg genoten. Bedankt voor de tip
Dank voor je reactie, Janwillem. Over de VS en Israël ga ik het niet hebben, dat is off-topic. De geschiedenis van de rol van Portugal (onder Salazar!) en de relatieve gastvrijheid voor vluchtelingen tijdens WO2 is, vind ik, wel een voorbeeld van hoe het ook kan.
Het Verdrag van Versailles als een van de oorzaken van de rampen die zich later zouden voltrekken, was ook mij wel bekend. Het viel me tijdens het bezoek alleen op dat dit uitgebreid gemeld werd als context voor het thema van het centrum.
Over de serie Transatlantic: hoewel geromanticeerd, zijn veel personen en gebeurtenissen die in de serie getoond worden wel op feiten gebaseerd, bleek me na een kleine check. Bijvoorbeeld: Marc Chagall en zijn vrouw zijn inderdaad met hulp van Varian Fry en de Amerikaanse diplomaat Bingham ontsnapt aan de nazi’s, zoals de laatste aflevering laat zien.