Vanop zijn 40 meter hoge sokkel aan het naar hem genoemde plein, met één hand rustend op een leeuw (teken van macht), overschouwt hij downtown Lissabon en de Taag. Het lijkt wel een contradictie. Een staatsman die van onschatbare waarde is geweest voor de ontwikkeling van Portugal, de man die het land op weg zette naar de moderniteit, is ook een van de meest controversiële figuren geworden in de Lusitaanse geschiedenis. Hoe is het zover kunnen komen?
De voorgeschiedenis kort
Na de succesvolle periode van de grote ontdekkingsreizen in de 15de en 16de eeuw, is Portugal zowat de machtigste natie ter wereld geworden. De nauwelijks twee miljoen Portugezen heersen over een wereldwijd rijk en het geld uit de handel van exotische producten stroomt binnen. Tot koning Sebastião I heel jong sterft, in 1578, tijdens zijn kruistocht tegen de Moren, en geen erfgenaam nalaat. Er volgt een institutionele en economische crisis, mede door het hoge losgeld dat wordt betaald voor de adel die door de Moren gevangen is genomen. Het leidt ertoe dat Sebastiaan twee jaar later wordt opgevolgd door zijn oom, koning Filips II van Spanje. Deze annexeert eigenlijk de buren via de Iberische Unie en wordt koning Filips I van Portugal. Wat volgt is een periode van 60 jaar bezetting, waarbij de Portugezen veel van hun kolonies moeten afstaan aan vijanden van Spanje, vooral Nederland en Engeland. Pas in 1640 worden de Spanjaarden verdreven en na de Portugese Restauratieoorlog wordt het land in 1668 weer onafhankelijk. Hierbij is de hulp van Engeland van essentieel belang, waardoor de Britten een zekere machtspositie veroveren, via diverse monopolies. De goud-, zilver- en diamantmijnen in Brazilië zorgen voor een exodus van Portugezen, die er hun geluk gaan zoeken. Dit gaat ten koste van de handel en economie in eigen land, in zoverre dat emigratie in 1709 zal verboden worden. In de tweede helft van de 17de eeuw komt het land in een rumoerige institutionele periode terecht, met koningen als, de zowat zwakzinnige, D. Afonso VI (1643-1683) en diens jongere broer D. Pedro II (1648-1706).
Kind van de Verlichting
Aan de vooravond van de 18de eeuw, op 13 mei 1699, komt de toekomstige eerste markies van Pombal, Sebastião José de Carvalho e Melo, ter wereld en dit zorgt al meteen voor controverse. In Soure, niet ver van de stad Pombal, claimt men zijn geboorteplaats. De familie heeft er een landgoed en Sebastião zal er een deel van zijn jeugd doorbrengen, vandaar dus. Maar in Sernancelhe, in het district Viseu, is men overtuigd dat zijn moeder daarheen trok om te bevallen. Daar staat namelijk het Solar dos Carvalhos, een landhuis van een oom van Sebastião, waar hij ook voor een stuk zal opgroeien. Het valt aan te nemen dat deze claims vooral gebaseerd zijn op mondelinge overlevering. Recenter onderzoek botste immers op het bestaan van een doopakte in de parochie Mercês (Lissabon), gedateerd op 6 juni 1699. Gezien een paar honderd kilometer reizen met een boreling in die tijd geen evidentie was, mogen we aannemen dat de latere markies geboren is in de hoofdstad, in het huis van zijn grootvader en dooppeter.
De familie is van provinciale, lagere adel met bescheiden financiële middelen. Sebastião gaat rechten studeren aan de universiteit van Coimbra, waar hij kennismaakt met de klassieke onderwijsstructuur die in Portugal grotendeels door de machtige Jezuïetenorde wordt georganiseerd. Hij beseft daar echter al snel dat dit achterhaald is. We bevinden ons in de 18de eeuw, ook wel de Eeuw van de Rede genoemd, waarin de opkomst van de Verlichting voor nieuwe inzichten zorgt op het Europese continent. Religie en tradities moeten het afleggen tegen wetenschappelijke logica, op basis van rede. Op langere termijn zal dit leiden tot onder andere gelijkheidsbeginselen, mensenrechten, scheiding van kerk en staat, vrijdenken en globalisering. Zaken die op vandaag evident lijken (hoewel we daar misschien ook weer vraagtekens bij moeten plaatsen). Op korte termijn echter leiden de nieuwe visies naar het Verlichte Despotisme (of Absolutisme), waarbij de machthebbers ervan uitgaan dat volledige macht onontbeerlijk is om een staat met deze verlichte ideeën te besturen.
De Portugese roots van de Verlichting in de Nederlanden.
Samen met de uit Frankrijk afkomstige René Descartes, is de beroemde filosoof Benedictus Spinoza (1632-1677) een van de grote voorlopers van de Verlichting. Zijn vader, Miguel de Espinosa, van Sefardisch-Joodse afkomst, werd geboren in Vidigueira (bij Beja) en moest op de vlucht voor de Portugese Inquisitie. Via Frankrijk kwam de familie in Amsterdam terecht, geboorteplaats van Bento (de gezegende), de Portugese roepnaam van Spinoza. Hij groeit er op in de lokale Nação, waar de Portugese taal en cultuur centraal staan. Door zijn radicale ideeën wordt hij echter uit de Amsterdamse Portugese Synagoge verbannen, met een ongekend felle vervloeking. Hij trekt er zich weinig van aan en gaat zijn eigen weg als filosoof en lenzenslijper.
Van diplomaat tot redder des vaderlands
Drieëntwintig jaar oud, huwt de Carvalho met D. Teresa de Noronha e Bourbon Mendonça e Almada, een twaalf jaar oudere weduwe met adellijke titels. Haar familie vindt dat ze met Sebastião beneden haar stand is getrouwd en maakt hen het leven in Lissabon onmogelijk. Het paar trekt zich dan ook terug en gaat in de buurt van Pombal wonen, in een eigendom van zijn echtgenote. Dit vergroot bij Sebastião zijn al bestaande aversie tegen de hogere Portugese adel. In 1738 grijpt hij zijn kans om een neef op te volgen als ambassadeur in Londen. Hij komt er op voor zijn landgenoten kooplieden en verkrijgt voor hen dezelfde rechten als hun Engelse collega’s in Lissabon. Kort daarop sterft zijn echtgenote, die hem al haar bezittingen nalaat, en na vijf jaar keert hij terug naar Lissabon. Het jaar daarop wordt hij als gevolmachtigd minister naar het hof van Wenen gestuurd, waar hij een conflict tussen Oostenrijk en het Vaticaan diplomatisch oplost. Hij trouwt er in 1745 met de Oostenrijkse gravin Maria Leonor Ernestina Daun. Dit huwelijk wordt goedgekeurd door koningin Maria Ana van Oostenrijk, een vriendin van zijn kersverse bruid, maar ook echtgenote van de Portugese koning D. João V. Na diens dood in 1750 bestijgt D. José I de troon en die benoemt de Carvalho als staatssecretaris voor Buitenlandse Zaken en Oorlog. De koning heeft maar matige interesse voor staatszaken, muziek (vooral opera) is zijn grote passie. Sebastião krijgt dan ook steeds meer bevoegdheden toegeschoven en is feitelijk wat we tegenwoordig eerste minister noemen. Hij snoeit zwaar in de ambtenarij en brengt in de kortste keren de financiële toestand van het land op orde.
In 1755 is er de historische aardbeving met tsunami, gevolgd door dagenlange branden, die Lissabon bijna volledig in puin leggen. De koning is totaal ontredderd en doet een fobie voor stenen huisvesting op, waardoor hij voor de rest van zijn dagen in de Real Barraca gaat wonen, een luxueus tentencomplex in Ajuda (een buitenwijk bij Belém). De aangerichte schade is enorm en er wordt geopperd om de verwoeste stad te laten voor wat ze is en de hoofdstad te verplaatsen naar Porto, Coimbra of zelfs ergens in Brazilië. Meer detail over deze periode vind je in dit artikel.
Naar zijn mening gevraagd, lost Sebastião zijn bekende quote: “Wat nu, Sire? Eerst de doden begraven en de levenden verzorgen”, waarop hij naar het centrum van de stad vertrekt. Hij vaardigt meteen tientallen verordeningen uit om de situatie onder controle te krijgen. Het snel opruimen van lijken, geneeskundige bijstand voor de gewonden, huisvesting voor de daklozen, voedselbedeling, voorkomen van epidemieën, vervolging van plunderaars… het wordt allemaal in geen tijd op punt gezet. Wat later volgt een verbod om de stad te ontvluchten, er zijn immers werkkrachten nodig om de wederopbouw aan te pakken. Het nieuwe Lissabon verrijst uit haar as. De doolhof van smalle straatjes en steegjes wordt vervangen door een rastervormig, geometrisch project, dat samen met ondergrondse waterreservoirs allesverterende branden moet voorkomen. Nieuwe technieken moeten de impact van aardbevingen beperken. Zijn Gaiola Pombalina (de kooi van Pombal), een houten frame in de constructie, wordt getest met behulp van marcherende troepen, die een aardbeving simuleren. Een rondvraag in de rest van het land stelt Portugese wetenschappers in staat de aardbeving te reconstrueren. Dit alles betekent eigenlijk de geboorte van de seismologie als wetenschap. De Baixa Pombalina, het commerciële centrum van de stad, wordt gekenmerkt door monumentale gebouwen en staat voor een nieuwe maatschappelijke orde die de koopmans- en financiële klasse opwaardeert. De financiering gebeurt grotendeels met extra belastingen op het goud dat uit Brazilië wordt aangevoerd.
De hervormingen, Reformas Pombalinas
Voor zijn titanenwerk in Lissabon beloont D. José I hem met de titel Graaf van Oeiras. Daarbij krijgt hij bijna absolute macht die de weg vrijmaakt voor het uitvoeren van zijn verlichte ideeën. In 1769 krijgt hij de titel van eerste markies van Pombal, zoals hij bekend zal blijven. Hierbij een greep uit de Pombalina hervormingen.
-In het onderwijs wordt de macht van de Jezuïeten ingeperkt. Nieuwe vakken zijn gericht op wetenschap, handel en techniek en beperken Latijn en theologie.
-Hij hervormt het belastingstelsel en richt bedrijfsverenigingen op, die de commerciële activiteiten regelen.
-Hij zoekt militaire onafhankelijkheid en herstelt het leger en marine in ere. Ook de verdediging van de grenzen wordt aangepakt, met onder andere de versterking van de vesting in Elvas. Ook de stichting van Vila Real de Santo António, met architectuur vergelijkbaar met de Baixa Pombalina in Lissabon, kadert hierin.
-Op commercieel vlak is hij visionair. Hij maakt van de Douro-vallei het eerste officieel afgebakend wijngebied ter wereld, met strikte regels voor de productie van Portwijn. Het principe van de DOC (Denominação de Origem Controlada) zal later wereldwijd overgenomen worden.
-Hij verbiedt de import van slaven naar het Portugese vasteland. Let wel, hij doet dit niet om humanitaire redenen, want simultaan bevordert hij de handel in zwarte slaven richting Brazilië, waar ze onmisbare arbeidskrachten zijn.
-En ook nog dit: hij is de promotor van de botanische tuin in Coimbra, al kadert dit ook in de hervorming van de universiteit aldaar.
De keerzijde van de medaille
Zoals reeds aangehaald, koestert de markies een rancune tegen de hogere adel en de religieuze macht, waaronder alvast de Jezuïeten. Deze orde heeft het overigens, kort na de aanvang van zijn politieke carrière, helemaal verkorven. In 1750 immers, komen Portugal en Spanje in het Verdrag van Madrid enkele aanpassingen overeen in verband met hun verdeling van de nieuwe wereld. Daarbij gaat ook gebied van autochtone indianen in Brazilië over van Spaanse in Portugese handen. Uit vrees voor de Portugese slavernij zoekt en krijgt die lokale Guaraní bevolking hulp in de missieposten van de Jezuïeten. Het leidt tot de zogenaamde Guaraní-oorlog (1754-1756).
Door de hervormingen zijn er steeds meer conflicten met de hogere adel en groeit het aantal tegenstanders van de koning en zijn eerste minister. Bovendien voert de markies zijn hervormingen, hoe positief dan ook, vaak met ijzeren hand door. Achter zijn verlichte ideeën zit ook de filosofie “alles voor het volk, maar niets door het volk”. Hij gelooft dat Portugal alleen kan moderniseren als hij met absolute, dictatoriale macht regeert. Bijna paradoxaal maakt de progressieve dictator zijn tegenstanders monddood en deinst hier niet terug voor censuur, opsluiting en zelfs publieke executies. Deze massieve confrontatie tussen de oude wereld van religieuze en aristocratische macht met de nieuwe wereld van Verlichting en staatsabsolutisme, leidt tot diep wantrouwen en misprijzen aan beide zijden.
De bloedige afrekening
In de nacht van drie september 1758 is D. José I, na een avondje bij zijn minnares, op weg naar zijn Real Barraca in Ajuda. Langs de donkere en verlaten wegen wordt de koets plots klemgereden door drie ruiters, die de koning en zijn koetsier beschieten. Door de koelbloedigheid van deze laatste kunnen ze ontsnappen, maar beiden raken behoorlijk zwaar gewond. De geliefde van de koning is Teresa de Távora e Lorena, lid van het geslacht Távora, een van de meest vooraanstaande families in Portugal, echter ook bekend als stevige opposanten van de markies van Pombal. Deze ziet zijn kans schoon en besluit om de aanslag en de gevolgen voor de koning voorlopig stil te houden. Binnen de week worden twee daders aangehouden, die onder foltering bekennen dat ze handelden in opdracht van de familie Távora, die zodoende de hertog van Aveiro op de troon wil krijgen. De twee worden na hun bekentenis meteen opgehangen, nog voor de aanslag publiek gemaakt wordt. Niemand zal dus ooit weten of de beschuldigingen kunnen hard gemaakt worden. In de maanden daarop worden honderden leden van de Távora’s en aanverwante families opgepakt, opgesloten en tot bekentenissen gedwongen. Ook Gabriel Malagrida wordt aangehouden, een Italiaanse Jezuïet die eerder al verantwoordelijk was voor een pamflet waarin hij de aardbeving van 1755 beschouwde als een straffe Gods. Hij ging daarmee frontaal in tegen de rationele benadering van de markies. Hij was ook betrokken bij de opstandige missieposten in Brazilië en nu, terug in Portugal, is hij biechtvader van de Távora’s. Een mooi excuus om ook de Jezuïetenorde in zijn geheel aan te pakken.
In december worden de veroordelingen uitgesproken en volgen de straffen. Zowat de volledige Távora familie en aanverwanten wordt ter dood veroordeeld. Alleen vrouwen en kinderen ontsnappen aan de terechtstelling, door tussenkomst van de koningin en de troonopvolgster prinses Maria. Met een ongekende wreedheid worden veroordeelden bij publieke terechtstellingen geradbraakt, opgehangen, onthoofd en levend verbrand. De naam Távora wordt uit de adelstand geschrapt en de wapenschilden worden verboden. Het paleis van de hertog van Aveiro in Belém wordt gewoonweg afgebroken en alleen een schandpaal herinnert nog aan het gebouw. De Jezuïetenorde wordt uit alle Portugese gebieden verbannen, de bezittingen worden geconfisqueerd en de geestelijken worden per boot naar het Vaticaan gedeporteerd. De markies van Pombal heeft nu helemaal de handen vrij om, met goedkeuring van de koning, de resterende adel te domineren en als een absolute despoot te regeren.
Val, verbanning en eerherstel
In 1777 sterft echter koning José I, die wordt opgevolgd door zijn dochter, D. Maria I. Zij is erg religieus en op zijn zachtst gezegd geen fan van de markies, ze heeft een hekel aan zijn praktijken. Met haar begint een periode die bekend zal blijven als de Viradeira (ommekeer). Sebastião wordt ontslagen en aangeklaagd voor zaken die hem meermaals de doodstraf kunnen opleveren. Omwille van zijn hoge leeftijd krijgt hij echter gratie. Hij moet Lissabon verlaten en altijd minstens 30 km afstand houden van het hof. De terechtgestelde adellijke families worden in ere hersteld en de markies trekt zich terug in Pombal. Daar brengt hij zijn laatste levensjaren door, vereenzaamd en gehaat door adel en kerk. Met zijn dood op 15 mei 1782 komt een einde aan een belangrijke cyclus van hervormingen. Het betekent echter niet een totale ommekeer, want de fundamentele structuren ervan blijven de basis voor de moderne staat Portugal.
De markies van Pombal zal in de 19de eeuw in ere hersteld worden, als de visionaire leider die Portugal de moderniteit induwde. In 1934 wordt in Lissabon, aan de naar hem genoemde rotonde, het 40 meter hoge standbeeld ingehuldigd. Hij wordt nog steeds beschouwd als een van de meest controversiële en charismatische figuren in de Portugese geschiedenis.
Tot slot
De populaire uitdrukking “Azar dos Távoras” is in het Portugees blijven hangen wanneer men het heeft over een grote ramp of tegenspoed.
In Pombal liet de markies in 1776 de Cadeia Velha (oude gevangenis) bouwen. Deze is nu omgebouwd tot een museum, in het stadscentrum, en is gratis te bezoeken. Je vindt er een waardevolle collectie van historische en artistieke objecten die toebehoorden aan of verband houden met de markies van Pombal.
Geef een reactie