Veel kans dat je het ooit al eens hebt gehoord of dat iemand het je uitgelegd heeft. Ik heb het over het gezegde ‘Da Espanha nem bons ventos, nem bons casamentos’ (Uit Spanje geen gunstige winden noch goede huwelijken).
De Portugezen verwoorden hiermee de eeuwenoude frustratie omwille van steeds weerkerende (al dan niet militaire) conflicten met Spanje en historische, maar niet bepaald voorspoedige of voordelige huwelijken tussen de wederzijdse koningshuizen. Het heeft geleid tot een soort haat-liefdeverhouding met wat enerzijds een goede buur zou kunnen zijn en anderzijds de moeilijke versie hiervan. Of is het jou nog niet opgevallen dat een Portugees tegenover een Spanjaard meestal doet alsof hij geen woord Spaans begrijpt? En dit hoewel het eigenlijk taalkundig nauwelijks een probleem vormt, maar -eerlijk is eerlijk- met mijn (toch behoorlijk) Portugees kom ik in Spanje ook nooit ver.
De muzikanten geven het goede voorbeeld
Dat het ook anders kan werd recentelijk nog bewezen door een duet van fadozangeres Carminho met Rosalía, dat op het album Lux van de Spaanse wereldster is verschenen. Maar dit is al langer dan vandaag aan de gang. Sinds jaar en dag produceren Iberische artiesten veelal prachtige cross-overs, die echter niet op dergelijke internationale belangstelling kunnen rekenen, maar daarom niet minder mooi zijn. Graag neem ik jou mee op een selectieve trip door deze muzikale schatkamer van het Iberische schiereiland.
Carminho – fado inspireert de wereldtop
Carminho is een bekende, vernieuwende naam in de fadowereld, die ik hier al uitgebreid voorgesteld heb. In 2011 zette ze met de Spaanse popster Pablo Alborán het nummer Perdóname op plaat. De popballade gaat over een relatiebreuk en met het extra fado pigment stond het wekenlang op nummer één in de beide buurlanden. Carminho is trouwens de eerste Portugese artiest die dit in Spanje voor elkaar kreeg.
Recent was er dus ook het reeds vermelde duet Memória, met Rosalía. Deze opname kwam een beetje hobbelig tot stand. Carminho schreef een eigen tekst op de melodie van een fado klassieker (Fado Maria Rita) en nodigde de Spaanse superster uit om het nummer mee in te zingen op haar nieuwe album. De twee zijn trouwens al jaren goed bevriend, sinds Rosalía vroeger al -ze zong toen nog covers in bars en restaurants- een nummer van Carminho ontdekte en onder de indruk raakte van haar stem. De Catalaanse viel meteen voor de voorgestelde song en vroeg Carminho om de situatie om te draaien en Memória op haar eigen album Lux uit te mogen zetten. De fadista ging er maar al te graag op in en het resultaat is een prachtige Iberische cross-over, die grotendeels in het Portugees gezongen wordt. Een mooi voorbeeld van hoe fado grenzen verlegt en de absolute wereldtop weet te inspireren! Het nummer is een zoektocht naar geheugen en identiteit, een probleem waar veel bekende artiesten mee te maken krijgen naarmate hun populariteit groeit. Ben ik zoveel jaren en beslissingen later nog steeds dezelfde? Een stukje tekst vrij vertaald: “Herinner je me nog? / Weet je nog waar ik vandaan kom? / Wie ben ik? / Zeg me dat in mijn droevige blik / Nog een herinnering bestaat / Dat je nog weet wie ik ben”. De studio-opname kan je hier vinden, maar ik kies voor deze wat uitgebreide live-opname van de recente doortocht van Rosalía in Lissabon, waarbij de hartelijke sfeer tussen de twee artiesten bijzonder opvalt.
Voor de liefhebbers is er misschien nog dit buitenkansje (als het ondertussen nog niet uitverkocht is): op woensdag 9 september staat Carminho op de planken van de Bozar in Brussel.
Lina Cardoso Rodrigues – als LINA_ in de voetsporen van Rosalía
Voor haar eerste album, Los Ángeles (2017), kwam Rosalía terecht bij Raül Refree, een Spaanse producer en muzikant. Hij was eigenlijk de motor achter het idee om de grens tussen traditionele flamenco en experimentele, hedendaagse muziek te overbruggen. Het lanceerde Rosalía als een uniek talent in een vernieuwende flamencoscene en het sloeg wereldwijd aan. Wat met flamenco kon, moet ook met fado mogelijk zijn, dacht Raül en toen hij Lina in een fadohuis in Lissabon aan het werk zag, was hij helemaal overtuigd. Ook hier verving hij het klassieke instrumentarium door synthesizers, keyboards en minimalistisch pianospel en samen bezorgden ze het werk van fadolegende Amália Rodrigues een totaal nieuwe sound. Ik beschreef het hier ooit al uitgebreid. Het experiment boeide niet alleen de traditionele fadoliefhebber, maar bereikte ook een jonger en breder alternatief publiek. Het album LINA_ RAÜL REFREE (2020) zette Lina internationaal op de kaart als vernieuwende fadozangeres, die het overigens niet alleen bij dit experiment zou houden. Gaivota (Meeuw) is zo’n klassieker van Amália Rodrigues en beschrijft deze vogel in de lucht van Lissabon als een symbool van onbereikbare liefde, saudade (verlangen) en de angst voor de dood.
Ze blijft het ook bij de Spaanse buren zoeken. In 2024 brengt ze het album Fado Camões uit, waarop ze de poëzie van de beroemde 16de-eeuwse Portugese dichter Camões bewerkt. De internationale erkenning wordt bevestigd door de medewerking van producer Justin Adams (Robert Plant, Brian Eno, Sinéad O’Connor) en arrangementen van John Baggott (Massive Attack, Portishead). Ook de in Spanje zeer populaire Asturische zanger Rodrigo Cuevas is er gastartiest, op het nummer O Que Temo E O Que Desejo. De song behandelt het eeuwige conflict tussen angst (o que temo) en verlangen (o que desejo), de paradox waardoor datgene wat men het meest vreest (zoals afwijzing, pijn of de dood) ook voortdurend wordt opgezocht door de ziel.
In 2025 werkt LINA_ samen met de Catalaanse pianist Marco Mezquida, voor de EP O Fado, waarop ze fado naar een andere dimensie tillen. Je kon er hier op Portugal Portal reeds alles over lezen, met tekst en vertaling.
Salvador Sobral en Sílvia Perez Cruz – Iberische top talenten in duet
De winnaar van het Eurovisiesongfestival van 2017 en deze Spaans-Catalaanse singer-songwriter brachten vorig jaar het album Sílvia & Salvador uit, een meesterwerkje waarop twee van de meest fascinerend-unieke stemmen en persoonlijkheden van het Iberisch schiereiland de talenten bundelen. Hoje Já Não É Tarde (Vandaag Is Nog Niet Te Laat) is een nummer op tekst van Salvador’s zus Luisa en gaat over een vergeten liefde die opnieuw opduikt. Je vindt er hier meer details over en de tekst met vertaling.
Mariza – fado en flamenco (1)
Het stond in de sterren geschreven dat deze twee genres elkaar zouden ontmoeten. De Portugese saudade en de Spaanse duende (de rauwe expressie van de flamenco) zijn gemaakt om tot een perfecte symbiose te komen. Mariza is zowat de koningin van de hedendaagse fado en met haar krachtige stem heeft ze de wereld veroverd, tot en met de opname van een duet met Sting voor de Olympische Spelen van 2004. Een aantal van haar creaties behoren tot het collectief muzikaal geheugen van Portugal, zoals bijvoorbeeld Gente da Minha Terra (Mensen Van Mijn Thuisland). Miguel Poveda is dan weer een van de populairste moderne flamencozangers, die zeer atypisch afkomstig is uit Barcelona, dus zonder Andalusische roots. Samen zongen ze het nummer Meu Fado Meu in de onvolprezen Portugees-Spaanse film Fados van Carlos Saura (2007). In 2010 werden ze uitgenodigd op de viering van 25 jaar EU lidmaatschap van Spanje en Portugal en brachten er deze beklijvende versie, samen met het Orquesta Nacional de España. Mariza zette deze compositie van Paulo de Carvalho al op haar album Transparente (2005) en bezingt de diepe nostalgie van fado, verweven met haar wijk, de Mouraria in Lissabon, en de Portugese ziel.
Met Jose Merce, een levende legende van de flamenco, zette ze in 2005 Hay Una Musica Del Pueblo op plaat. De song is de Spaanstalige versie van een gedicht van Fernando Pessoa (Há Uma Música do Povo) en heeft het over de kracht van muziek, die troost brengt en hartzeer verzacht.
Dulce Pontes en Carlos Núñez – de innige band met Galicië (1)
In de middeleeuwen waren het Galicisch en het Portugees één taal, het Galicisch-Portugees. Na de onafhankelijkheid van Portugal (1139) dreven beide regio’s ook op taalkundig vlak wat uiteen. De relaties zijn wel altijd goed gebleven en er zijn in Galicië nog mensen die dromen van een vorm van autonomie of van het terug samenbrengen van beide talen (het reintegracionismo) of van op zijn minst de toetreding tot de Gemeenschap van Portugeessprekende Landen. Uiteraard zijn die historische banden ook op muzikaal vlak aanwezig. Het lied Lela is een van de meest iconische symbolen van de Galicische cultuur, op tekst van Alfonso Daniel Rodríguez Castelao, de vader van het Galicische nationalisme.
Carlos Núñez is een muzikant uit Vigo en nam in 1996 zijn meest bekende album op, A Irmandade Das Estrelas (Het Broederschap der Sterren). Daarop zijn beroemde stemmen als Luz Casal, Ry Cooder en The Chieftains te gast, maar ook Dulce Pontes. Deze Portugese internationaal gerenommeerde singer-songwriter -ze werkte met namen als Caetano Veloso en Andrea Bocelli- werd in 2003 gevraagd door Ennio Morricone voor de opname van Focus, waarop ze een aantal beroemde werken van de beroemde maestro uitvoert. Met Núñez maakte ze deze legendarische versie van Lela.
Paulo Gonzo – pop-flamenco en tango
Alberto Ferreira Paulo is een populaire Portugese pop-, rock- en bluesartiest. In 2013 zette hij Vencer ao Amor op een speciale editie van zijn album Só Gestos, een duet met de Spaanse flamenco-pop zangeres India Martinez. De song gaat over het overwinnen van liefdesverdriet.
Op zijn album Diz-me (2017) staat dan weer een duet met Diego El Cigala, ook wel eens de Sinatra van de flamenco genoemd. Garganta Con Arena (Zand in de Keel) is een ode aan de legendarische Argentijnse tangozanger Roberto “Polaco” Goyeneche. De titel verwijst naar de rauwe en doorleefde stem van de Argentijn.
Rodrigo Leão – album Estranha Beleza da Vida
Leão was ooit stichtend lid van Madredeus en wordt in Portugal en ver daarbuiten beschouwd als een van de belangrijkste hedendaagse componisten. Op zijn album Estranha Beleza da Vida (2021) ging ook hij de Iberische tour op. Zangeres Martirio is een uithangbord van de nuevo flamenco of flamenco fusion. Net als bij de fado is er sinds de jaren 80 een evolutie aan de gang, waarbij artiesten de grenzen van de klassieke flamenco opzoeken om die naar de moderniteit te brengen. Ze geeft op het album stem aan het nummer Voz de Sal (Stem van Zout), dat gaat over bevrijding, loutering en wedergeboorte.
Suso Sáiz is al sinds de late jaren 70 een voortrekker in de Spaanse experimentele en new age scene. Als muzikant en componist, ook van filmmuziek, loopt zijn parcours zowat evenwijdig met dat van Rodrigo Leão. Samen componeerden ze het instrumentale titelnummer van de plaat.
Sara Correia en Israel Fernández – fado en flamenco (2)
Correia en Fernández leerden elkaar kennen in Las Vegas op de uitreiking van de Latin Grammy Awards 2021. Ze waren er samen aanwezig als genomineerden, Sara voor het Best Roots Music Album in het Portugees, hij in de categorie Best Flamenco Album. Uit de ontmoeting volgde muzikale samenwerking en in 2023 zetten ze Bocas do Mundo (Roddelaars) op plaat, met als onderwerp de liefde die roddels en commentaar van buitenaf overwint. Tekst en vertaling vind je hier.
In oktober geeft Sara drie concerten in de Lage Landen (Middelburg, Gent en Brugge), waar ze haar recente album Tempestade komt voorstellen.
António Zambujo en Budiño – de innige band met Galicië (2)
De Galicische muzikant inviteerde António voor een samenwerking op zijn album Sotaque (2013). De combinatie van Budiño op fluit en de charismatische stem van de populaire Zambujo maken van Déixame Adiviñar (Laat me raden) een super poëtische song, die gaat over een onbegrepen en onbeantwoorde liefde.
Dulce Pontes en Kepa Junkera – Baskische folk en morna
Ik had het al over Dulce en Galicië, maar ook met Baskenland heeft ze een band. Kepa Junkera leerde de wereld de trikitixa kennen (de Baskische diatonische accordeon) en mengde traditionele Baskische muziek met jazz, flamenco en wereldmuziek. In 2018 werd hij bij een optreden in het Belgische Gent slachtoffer van een herseninfarct. Over zijn herstel en revalidatie werd zelfs een documentaire gemaakt. Samen met Dulce Pontes zette hij in 1998 op zijn album Bilbao 00:00 h deze jazzy versie van het nummer Sodade, bekend van de Kaapverdische Cesária Évora.
Op zijn album Etxea nodigde Junkera naast Dulce Pontes nog andere Portugese artiesten uit, waaronder Teresa Salgueiro (Madredeus), Mafalda Arnauth en João Afonso.
Salvador Sobral en Magali Sare – Catalaanse hommage aan Portugal
Met deze singer-songwriter, multi-instrumentaliste en sopraan zette Salvador in 2022 Sempre Vens Assim op haar langspeler Esponja. Het gaat om een persoonlijk eerbetoon van Magalí Sare aan Portugal en aan de grote feesten die er zo zwaar werden gemist in de coronatijden. Ze maakte zelf de tekst, die grotendeels een collage is van fragmenten uit verschillende korte gedichten van Fernando Pessoa. Zelf stond ze in voor de muziek, op het intermezzo na, want dat is gebaseerd op een Catalaanse Glosa melodie, zoals die ook wordt gezongen in het door haar geliefde Manacor (op Mallorca) tijdens de Sint Antoniusfeesten aldaar. Deze viering heeft de Spaanse stad gemeen met Lissabon, waar deze Santos Populares in juni immens populair zijn.
Laat van je horen
Tot zover deze selectie, een volledig overzicht is het niet. Er zijn zeker nog andere interessante samenwerkingen van Portugese en Spaanse artiesten die ik over het hoofd heb gezien of (nog) niet ken. Suggesties zijn welkom, laat maar komen in een reactie.
Geef een reactie