• Spring naar de hoofdnavigatie
  • Door naar de hoofd inhoud
  • Spring naar de eerste sidebar
  • Spring naar de voettekst
Logo Portugal Portal

Portugal Portal

Voor Portugalliefhebbers en -fanaten

  • Wonen & Werken
  • Natuur & Ontspanning
  • Eten & Drinken
  • Cultuur & Maatschappij

Soms ben ik een Don Quichot

Door Josephine van Bennekom 6 reacties
Gepubliceerd op 4 februari 2016 bijgewerkt op 17 september 2020

Bioloog Jan Jansen doet al ruim vijfentwintig jaar veldonderzoek in de Serra da Estrela. Hij promoveerde op de biodiversiteit in het hoogste berggebied van Portugal. Jansen reist nog altijd minstens twee keer per jaar op en neer vanuit Nederland. Ik zoek de bevlogen veldbioloog thuis op.

Thuis bij Jan Jansen
Thuis bij Jan Jansen

Dierbare herinneringen

Ik stuitte bij toeval op de naam Jan Jansen, toen ik het internet af struinde op zoek naar informatie over de wetenschappelijke expeditie naar de Serra da Estrela in 1881. Jansen blijkt al sinds 1989 ecologisch onderzoek te doen in het gebied. Dit mondde onder andere uit in een Portugese en een Engelse versie van de Geobotanical guide of the Serra da Estrela en in het proefschrift Managing Natura 2000 in a changing world: The case of the Serra da Estrela (Portugal).

Nadat ik contact heb gelegd, word ik hartelijk onthaald in Nijmegen. Daar voorziet Jan Jansen me geestdriftig van een onuitputtelijke hoeveelheid achtergrondinformatie. Boektitels, namen van Portugese geestverwanten en dierbare herinneringen buitelen over elkaar heen in een poging bijna dertig jaar onderzoekservaring in één middag samen te vatten.

Padvinderij

“Ik ben in 1953 in Almelo geboren. Deze gemeente is groot geworden dankzij de textielindustrie, net als de plaatsen rondom de Serra da Estrela. Als kleine jongen sprong ik in het open boerenland over slootjes, speelde in de hooiberg en verzamelde glimmend rode appeltjes in het groene gras van de boomgaard. We verhuisden naar Apeldoorn, dat omgeven was door bossen. Daar ervoer ik als 7-jarige bijna dagelijks de ‘wildernis’: boompje klimmen, indiaantje spelen en heideplanten verzamelen voor mijn tuintje. Met mijn familie ging ik er regelmatig op uit om zwijnen en ander wild te kijken. We plukten bosbessen en raapten eikels om ze voor 2 cent per kilo te verkopen aan de kroondomeinen.

Mijn ouders zagen dat ik van de natuur hield en meldden me aan bij de padvinderij. Het clubhuis stond in de bossen, op steenworp afstand van paleis Het Loo. Toen ik op het lyceum zat in Winterswijk, maakte ik excursies naar steengroeves om fossielen te zoeken. Ook ging ik graag naar gebieden als Bekendelle en het Korenburgerveen.”

Gastvrijheid

Jan Jansen verhuisde naar Deventer waar hij eind jaren zestig gegrepen werd door de ‘flower power’, de ideeën van de Kabouters en het doemscenario van de Club van Rome. Het stadsleven trok en de aandacht voor de natuur verflauwde. Pas in militaire dienst tijdens een oefening op de Lüneburger Heide viel het kwartje. Hij wilde ‘iets met bosbouw’ doen. Die gedachte werd versterkt toen hij Wilde Planten las van Victor Westhoff.

Hij besloot biologie te gaan studeren aan de Katholieke Universteit Nijmegen waar Westhoff professor was in de geobotanie, de studie naar planten en plantgemeenschappen, in samenhang met de plek waar ze voorkomen.

Veluwe
De Veluwe

Na zijn afstuderen in 1988 werd hij uitgenodigd om in het kader van het project ‘Europese Middelgebergten’ mee te werken aan een vegetatiekartering in de Serra da Estrela onder leiding van dr. Pim van der Knaap.

Jansen zegt: “Ik rook mijn kans. Al snel werd duidelijk dat in de Serra veel kennis ontbrak voor een goed natuurbeheer. Dankzij een beurs uit Duitsland kon ik in Portugal ‘echt’ vegetatiekundig onderzoek doen.”

Het gebied en zijn bewoners stalen onmiddellijk zijn hart. “Zo gastvrij! Ik leerde al snel de plaatselijke likeur kennen en werd verwend met versgebakken forel uit de Zêzere rivier. De gastvrouw vroeg steeds: “Mais?” (“Meer?”), en ik zei ja, in de veronderstelling dat ze het graangewas bedoelde!”

In 1992 vroegen de autoriteiten van het natuurpark hem een excursie te leiden voor biologen van verschillende Portugese universiteiten. “Dat aanbod heb ik uiteraard meteen aanvaard. Vanaf 1994 kon ik veldwerk doen en in ‘96 vroeg de Universiteit van Lissabon me om het gebied te inventariseren in het kader van Natura 2000, een Europees netwerk van beschermde natuurgebieden. Dit netwerk vormt de hoeksteen van het beleid van de EU voor behoud en herstel van biodiversiteit. Ik maakte meer dan 1500 opnamen van de meest uiteenlopende biotopen in de Serra da Estrela.

Samen met Elvira, mijn toenmalige vriendin en huidige echtgenote, heb ik een ongelooflijk paradijselijke tijd gehad met wonderbaarlijke ontdekkingen in de natuur op ‘de schedel van Portugal’, zoals de Serra door de beroemde plantensocioloog Josias Braun-Blanquet genoemd is.“

Boer
De boer brengt brem naar de stal waar het met schapenmest wordt vermengd en later op het land wordt verspreid

Uniek mosje

Jan Jansen werd adviseur voor het ICN, het Portugese Instituut voor Natuurbehoud. Zijn kennis over de Serra kreeg onder andere vorm in de reeds genoemde geobotanische gids, die helaas al een tijdje is uitverkocht. “De nieuwe herziene versie – inclusief aandacht voor de wandelroutes onder de titel Trilhos Verdes – ligt klaar voor de drukker, maar het wachten is op subsidie van de autoriteiten in Manteigas”, zegt Jansen, die in dertig jaar noodgedwongen geleerd heeft geduld te oefenen als het gaat om samenwerking met de grillige Portugese autoriteiten.

Mos
Jansens vedermos ofwel Fissidens jansenii

“Het probleem is vaak dat men uit onwetendheid het gebied niet op waarde weet te schatten”. Als voorbeeld noemt hij het unieke mos, dat hij ontdekte bij de Poço do Inferno, en dat naar hem is genoemd: het ‘Jansens vedermos ofwel Fissidens jansenii’. “De gemeente Manteigas – ‘de stad van de biodiversiteit’ – heeft nu uitgerekend bij die waterval canyoning mogelijk gemaakt. Als mensen daar naar beneden roetsjen, gaat dat mosje voor altijd verloren.”

Canyoning
Canyoning in de Poço do Inferno

Wat trekt je zo aan in het gebied?

“De oud-directeur van het park zei ooit: ‘De Serra da Estrela is als een ongrijpbare prinses, die zich alleen door verleiding laat veroveren’. Het gebied trekt me iedere keer weer naar zich toe. Je ziet er een enorme variëteit aan geomorfologie, klimaat, flora, fauna en plantengemeenschappen. Het gebergte is nog niet helemaal ontsloten en de ‘vooruitgang’ gaat er langzaam. Het is mogelijk om als het ware een reis in de tijd te maken.

Het heidelandschap is bijvoorbeeld grotendeels intact door de traditionele toepassing van het heidelandbouwsysteem. Het is één van de zuidelijkst gelegen heidelandschappen in Europa. Daardoor kan de Serra als referentiegebied fungeren voor de Nederlandse heidegebieden, ook belangrijk in verband met de klimaatsverandering.”

Heide
Heide bij Penhas da Saude

Waterleverancier

Boeren en herders met hun schaapskuddes hebben een belangrijk aandeel in de instandhouding van de biodiversiteit. “De heiboer in de Estrela verbindt de verschillende biotopen via zijn traditionele beheer met elkaar, daar waar in Nederland een enorme versnippering plaatsvindt. Hij voldoet zijn leven lang al ruimschoots aan de eisen vanuit Brussel, zoals de Vogel-, Habitat-, Water- en Nitraatrichtlijnen. Dankzij hem hoeven er geen dure natuurherstel- of saneringswerkzaamheden te worden uitgevoerd als gevolg van vervuiling.”

Net als de Veluwe in Nederland omvat de Serra een aantal belangrijke ecosystemen die zonder het werk van de heiboer zullen verarmen. Ook is de Serra da Estrela indirect een belangrijke waterleverancier, bijvoorbeeld van Lissabon. Het zou mooi zijn, zegt Jansen, wanneer alle belanghebbenden hun schouders zouden zetten onder het behoud van dit unieke gebied.

Herder
Een herder in de Serra da Estrela

Aan Jan Jansen zal het niet liggen. Hij leverde inhoudelijke bijdragen aan het CISE (Centro de Interpretação da Serra da Estrela) in Seia en aan het Ecomuseum in Belmonte en heeft contact met mensen die aan de wieg staan van de Serra da Estrela als ‘Ecopark’. In samenwerking met de Quinta Vale do Mondego nabij Guarda organiseert hij met zijn eenmansbedrijfje Pan & Demeter elk jaar een geobotanische workshop (helaas in 2016 al volgeboekt).

Ondanks het gevoel dat hij soms als Don Quichot tegen windmolens vecht, blijft hij zich onvermoeibaar inzetten voor de natuur in Nederland én Portugal.

Portret Jan Jansen
Jan Jansen in het veld.
Alle foto’s Josephine van Bennekom / Jan Jansen

Aanvullende informatie

Proefschrift Managing Natura 2000 in a changing world: The case of the Serra da Estrela (Portugal). (PDF, 58,8 MB).


« Met een boot uit 165.000 kurken de Douro af
Rose cocktailparty »

Categorie: Natuur & Ontspanning Trefwoorden: Beiras, biodiversiteit, interview, Jan Jansen, natuurpark, Poço do Inferno, Serra da Estrela, veldbioloog

Over Josephine van Bennekom

Josephine emigreerde in december 2005 naar Portugal, waar ze samen met haar man vijf vakantieappartementen exploiteert die gevestigd zijn in een voormalig 18de eeuws watermolencomplex, zie www.quintadamoenda.com. Josephine studeerde Nederlands aan de universiteit van Amsterdam en werkte jarenlang als free-lance journaliste. Ze schreef veel over fotografie en de laatste jaren werkte ze als tekstschrijfster voor verschillende ministeries in Den Haag, haar laatste woonplaats in Nederland.

Lees Interacties

Reacties

  1. Winy Schalke zegt

    4 februari 2016 om 10:38

    Prachtig en zeer interessant artikel, Josephine. Mooi om te lezen over iemand die zo bevlogen is en zijn passie volgt. Fijn ook de links naar de Trilhos Verdes. Voor de wandelroutes hoeven we niet te wachten op de gedrukte nieuwe herziene versie van het boekje, de routes staan nu al op de website van manteigastrilhosverdes.com.

    Beantwoorden
  2. Jan Jansen zegt

    4 februari 2016 om 11:16

    Dank voor je interesse Winy en het klopt helemaal dat je zonder de gids kunt wandelen over de liefst 16 verschillende routes.
    Die routes staan al enkele jaren op de website van de gemeente Manteigas.
    Als je echter informatie wilt hebben over de biodiversiteit die bijzoder is voor de route die je loopt, dan is zo’n gids erg handig. Bovendien wordt deze vergezeld van een app.
    Afspraken zijn reeds gemaakt met de gemeente.
    Mijn vorige gids kreeg goede kritieken in Lonely Planet Portugal. In de Público (série “Árvores e florestas de
    Portugal”) werd destijds beweerd dat het de beste natuurgids was die ooit in Portugal is verschenen…

    Beantwoorden
    • Winy Schalke zegt

      7 februari 2016 om 13:37

      Bedankt voor je reactie, Jan. Ik ga de gids zeker kopen wanneer deze uitkomt. Want wandelen met achtergrondinformatie over de biodiversiteit is natuurlijk een meerwaarde. Ik was alleen bang dat dit misschien wel eens lang kan duren, de Portugese bureaucratie kennende. Vandaar mijn tip. Misschien kun je een reactie op deze pagina plaatsen wanneer het gidsje te koop zal zijn? Ik hoop snel!

      Beantwoorden
  3. Jan Jansen zegt

    8 februari 2016 om 11:42

    OK Winy. Zodra de gids uit is plaats ik een link! Uitgever zal zijn KNNV. Ik zag trouwens net dat een oud exemplaar nog tweede hands te koop is in Duitsland. http://www.booklooker.de/B%C3%BCcher/Jan-Jansen+Geobotanical-guide-of-the-Serra-da-Estrela/id/A01r13Ls01ZZa?zid=f0cd10cfcee6acb8c2b378768e9f70f6

    Beantwoorden
  4. Marga Kramer zegt

    18 februari 2016 om 22:52

    Toen we in 2008 onze quinta kochten aan de voet van de Serra da Estrela liet de toenmalige eigenaar het boek Geobotanical guide of the Serra da Estrela van Jan Jansen achter. Wat heb ik daar veel plezier van. Als ik iets tegen kom op het terrein of in de omgeving kan ik het bijna altijd in deze gids vinden. Dank Jan Jansen!

    Beantwoorden
  5. Jan Jansen zegt

    29 februari 2016 om 10:49

    Dag Marga,

    Bedankt voor je feedback. Fijn om dat te horen!

    Beantwoorden

Geef een reactie Reactie annuleren

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Ook leuk om te lezen

Flor de sal: natuurlijk zeezout uit Portugal
Bremoogst in de Noord-Estrela
De Serra da Estrela is in gevaar – deel 1
Herder
De Serra da Estrela is in gevaar – deel 2

Primaire Sidebar

Zoek je iets?

Kenters

Wil je Portugal Portal volgen?

Kies voor de nieuwsbrief, voor follow.it of voor sociale media

Kies hier

Onze sponsoren

Bekijk de sponsoren

Trefwoorden

Alentejo Algarve Aveiro Beiras boeken boekrecensie Coimbra column Corona cultuur dieren economie emigratie emigreren fado feest gastronomie geloof geschiedenis kunst land Lissabon literatuur milieu muziek natuur natuurpark Noord-Portugal overwinteren Porto Portugal recept reizen steden taal taalweetjes toerisme traditie Trás-os-Montes vakantie verbouwen volksgebruiken wandelen werken wijn

Recente reacties

  • Leni Vermeiren op Een Vlaming in Portugal: “Dag Ann Wat een toffe reactie..ik lees het nu pas Ik herinner me jou nog goed.. een hele geïnteresseerde leerling”
  • Mariska Roos op Een dag zonder stroom: “Fijn al deze informatie en het zal ons helpen bij een volgende stroomstoring. Wij hadden ons ook niet ècht goed…”
  • Mariska Roos op De Portugese taal: “Hallo David, Onze leraar woont in de Beiras net als wij, bovendien heeft hij een lange wachtlijst. In Lissabon zit…”
  • Els op Een Portugese paus?: “Interessant verhaal Cees, en nog wel door een tegeltableau op Madeira! Wat goed van je om die Pauzengeschiedenis dan uit…”
  • Els op Een Portugese paus?: “Weer een interessant verhaal wat mij volledig onbekend was Cees! Jij bent mooi de geschiedenis weer ingedoken, dit keer zelfs…”

Footer

  • Home
  • Over Portugal Portal
  • Alle artikelen
  • De schrijvers van Portugal Portal
  • Privacy
  • Cookie policy
  • Contact

Wil je Portugal Portal volgen?

Dat kan op drie manieren!

Kies hier

Portugal Portal

Meer informatie over Portugal Portal

mailportugalportal@gmail.com

  • E-mail
  • Facebook
  • Instagram

© 2025 Copyright Portugal Portal 2023

Beheer cookie toestemming
Om deze website goed te laten werken, te optimaliseren en personaliseren en content van social media te kunnen tonen worden cookies geplaatst.
Functioneel Altijd actief
The technical storage or access is strictly necessary for the legitimate purpose of enabling the use of a specific service explicitly requested by the subscriber or user, or for the sole purpose of carrying out the transmission of a communication over an electronic communications network.
Preferences
The technical storage or access is necessary for the legitimate purpose of storing preferences that are not requested by the subscriber or user.
Statistieken
The technical storage or access that is used exclusively for statistical purposes. The technical storage or access that is used exclusively for anonymous statistical purposes. Without a subpoena, voluntary compliance on the part of your Internet Service Provider, or additional records from a third party, information stored or retrieved for this purpose alone cannot usually be used to identify you.
Marketing
The technical storage or access is required to create user profiles to send advertising, or to track the user on a website or across several websites for similar marketing purposes.
Beheer opties Beheer diensten Beheer {vendor_count} leveranciers Lees meer over deze doeleinden
Zelf instellen
{title} {title} {title}