Ik heb nooit in militaire dienst gezeten en van raketten weet ik niets. Maar tijdens de periode in de jaren tachtig dat ik in Guinee-Bissau woonde, hoorde ik talloze verhalen over de bevrijdingsoorlog. Eén verhaal bleef me in het bijzonder bij: de cruciale rol van de Strela-luchtdoelraket in die strijd. Deze Cтрела (Russisch voor pijl) speelde een onverwachte rol in de Anjerrevolutie in Portugal.
Bevrijdingsstrijd
In de Portugese overzeese gebiedsdelen werd sinds het begin van de jaren zestig een gewapende strijd gevoerd tussen de Portugese krijgsmacht en de bevrijdingsbewegingen.
De redenen van het Portugese regime om hun Afrikaanse gebiedsdelen te behouden waren verschillend voor de diverse gebiedsdelen. Angola droeg verreweg het meest bij aan de Portugese koloniale economie (olie, diamanten, koffie en meer), gevolgd door Mozambique. Portugees Guinea (het huidige Guinee-Bissau, West-Afrika) was voor het regime economisch een verliespost, wat de vraag des te relevanter maakt waarom Lissabon er zo hardnekkig aan vasthield. Het antwoord is grotendeels ideologisch: het regime van de Estado Novo beschouwde het overzeese deel van het rijk als onlosmakelijk onderdeel van de Portugese nationale identiteit. Opgeven was politiek ondenkbaar.
In Portugees Guinea werd de bevrijdingsstrijd gevoerd door de PAIGC , onder leiding van Amílcar Cabral. In 1968 werden in het merendeel van het land militaire acties uitgevoerd door de bevrijdingsbeweging, die op sympathie en daadwerkelijke steun kon rekenen in Oost én West, uit de Derde Wereld en de buurlanden, met name Guinee-Conakry. Ze waren doeltreffend op de grond, maar Portugese strijdkrachten hadden de hegemonie in de lucht. Militaire vliegtuigen als de Fiat G.91R-4, de Dornier DO-27 en de Alouette III-helikopters waren onmisbaar voor aanvalsmissies, troepenvervoer, verkenning en medische evacuaties.
Het was geen oorlog met grote aantallen strijders en doden. Er zijn weinig precieze gegevens, de schattingen van de Portugese troepen zijn het betrouwbaarst. In de periode 1963 tot 1973 steeg het aantal soldaten in Portugese dienst van 30.000 naar 40.000. De PAIGC begon klein, met ongeveer 2000 vrijheidsstrijders. Dat aantal groeide tot plusminus 15.000 in 1973.
Portugal telde aan het eind van de strijd in totaal 2069 doden en ruim 8000 gewonden. De PAIGC meldde ongeveer 6000 doden plus rond 5000 burgerdoden in de hele periode van gewapende strijd.
Keerpunt
Eind 1972 bezoekt Amílcar Cabral Moskou en verzoekt om Strela-luchtdoelraketten (ook SAM genoemd).
Onwillekeurig denk ik aan de recente smeekbedes van de Oekraïense president Zelensky aan de VS en Europese landen om Patriot-luchtafweersystemen.
Cabral wordt in januari 1973 vermoord. De PAIGC krijgt in de eerste maanden van 1973 de eerste set Strela-2-luchtdoelraketten, PAIGC-strijders worden getraind in het gebruik van het wapen.
De Strela-2 is geen ingewikkeld wapen. Geen raket waarvoor je een bunker nodig hebt, geen team van technici. Eén man, een schouder, een infraroodsensor die warmte opzoekt, van een vliegtuig of een helikopter.
En toen veranderde er veel.
Want tot dan toe was de lucht volledig Portugees territorium. Portugese vliegtuigen en helikopters konden relatief vrij opereren, troepen ondersteunen, posities beschieten. Dat gevoel van controle — hoe relatief ook — verdween plotseling. De PAIGC hoefde de Portugezen niet eens te raken om het verschil te maken. De dreiging alleen al was genoeg om piloten voorzichtiger te maken, missies te beperken en hoogte te zoeken die de steun aan grondtroepen ondoeltreffend maakte.
Effectief
De Strela’s toonden hun effectiviteit. Snel na de introductie in de strijd werden in de periode maart 1973 – april 1974 in totaal vijf Portugese vliegtuigen (Fiats, Dorniers en een T-6 Texan) neergeschoten door deze luchtdoelraketten. Soldaten en de legerleiding raakten bezorgd over het ontstane gevaar.
Bron: weblog Luís Graça & Camaradas da Guiné
Veteranen beschrijven hun bezorgdheid
Er bestaan verscheidene websites en Facebookpagina’s waarin Portugese veteranen herinneringen ophalen aan hun militaire tijd. Het zijn voor het overgrote deel dienstplichtige soldaten geweest. Sommige sites verheerlijken hun koloniale militaire verleden.
Een specifieke site, gerund door oud-soldaten, die in Portugees Guinea hebben gediend, bezoek ik regelmatig. De verhalen zijn neutraler, met veel saudades aan hun tijd in Portugees Guinea, de kameraadschap, de meegemaakte ellende, maar ook waardering en goede herinneringen aan het land Guinee-Bissau en de bevolking. Sommigen gaan terug naar hun vroegere strijdtoneel en halen daar herinneringen op. Regelmatig worden de Strela’s genoemd, meestal met ontzag, en, destijds, met veel bezorgdheid over de mogelijke gevolgen van een aanval op een Portugees vliegtuig of helikopter.
José Manuel Pinto Ferreira (Ten Cor Pilav Ref = gepensioneerd luitenant-kolonel, piloot van de Portugese luchtmacht) vertelt in het blog:
Manuel dos Santos, de man die de PAIGC-groep leidde die naar de Sovjet-Unie was gestuurd om te leren hoe ze de raketten moesten bedienen, en die toen zowel de functie van politiek commissaris van het Noordelijk Front als die van commandant van de raketten in het hele gebied bekleedde, kon tevreden zijn: in die paar weken van het eerste halfjaar van 1973 hadden zijn mannen een zware klap uitgedeeld aan de operationele capaciteit van de vijand.
José Matos (veteraan en historicus) schrijft in een andere blog:
De ontwikkeling van de koloniale oorlog in Guinee nam een dramatische wending in 1973-74, toen het PAIGC (Partij voor de Onafhankelijkheid van Guinee en Kaapverdië) de nieuwste versie van de Sovjet-grond-luchtraket SA-7 (Strela-2) verwierf. Het gebruik van dit wapen door de guerrillastrijders bracht diepgaande veranderingen teweeg in het inzetten van de luchtvaart en de effectiviteit van luchtaanvallen. Door de tactische effecten van de raket te benutten, die ook strategische gevolgen hadden, lanceerden de guerrillastrijders verschillende grootschalige operaties, waardoor de oorlog een zeer kritieke fase inging.
Soldaten zijn het zat
Onder soldaten van het Portugese leger die in de overzeese gebiedsdelen dienden, onder andere in Portugees Guinea, werd de onrust in de loop van 1973 groter. Het begon als een protest van elite-officieren: de Beweging van de Kapiteins (Movimento dos Capitães) begon als een verzet tegen een aangenomen wet die jonge officieren bevoordeelde boven de oude garde. In september 1973 stuurde de Guineese afdeling van deze kapiteinsbeweging een protest op aan het Ministerie van Defensie. Niet veel later kreeg dit protest bijval uit Portugal zelf en uit Angola en Mozambique. In september 1973 veranderde de naam van de beweging in de Movimento das Forças Armadas. Ook de doelstellingen van de beweging wijzigden zich naar een protest tegen de koloniale oorlog en naar de mogelijkheid om het Portugese regime omver te werpen. Dit protest vond weerklank bij militairen die in Portugees Guinea hadden gediend, of er al van teruggekeerd waren.
Foto: weblog Luís Graça & Camaradas da Guiné
Van 20 mei 1968 tot 1 september 1973 was generaal Spínola gouverneur en opperbevelhebber van Portugees Guinea. Hij was geliefd bij zijn troepen om zijn veelvuldige aanwezigheid in het veld, om zijn daadkracht en visie. Hij zag al vroeg de grote moeilijkheid in om Guinee met militaire middelen te kunnen behouden voor Portugal. In 1972 bezocht hij in het geheim de Senegalese president Senghor om te proberen met de PAIGC te onderhandelen. Dat werd hem door de Portugese regering al niet in dank afgenomen. Voor Spinola werd allengs duidelijk dat de militaire optie kansloos was. Hij schreef een boek, Portugal e o Futuro, gepubliceerd in februari 1974, waarin hij stelde dat de koloniale oorlogen militair niet te winnen waren en dat een politieke oplossing vereist was. Een maand later werd Spinola ontslagen, maar zijn analyse had een aanzienlijk effect op het protesterende deel van de Portugese bevolking.
Nog een maand later, op 25 april 1974, wierp de Movimento das Forças Armadas tijdens de Anjerrevolutie het regime van de Estado Novo omver.
Zorgde de inzet van de Strela voor een vlindereffect?
Het gebruik van de Strela had dus duidelijk effect op het verloop van de bevrijdingsstrijd in Portugees Guinea.
Natuurlijk was de Strela niet de voornaamste factor voor het uitbreken van de Anjerrevolutie. Die regime change was het resultaat van een combinatie van factoren: de algemene ontevredenheid over de koloniale oorlogen in Afrika, de economische en sociale druk in Portugal zelf. De OPEC strafte Portugal eind 1973, omdat het de Verenigde Staten toestond om hun luchtmachtbasis op de Azoren te gebruiken in de Jom Kipoer-oorlog. De olieboycot trof Portugal economisch hard, hetgeen tot meer politieke onrust leidde. De publicatie van Spinola’s boek Portugal e o Futuro sloeg in als een bom en droeg bij aan de groeiende politieke druk voor een machtswisseling.
Maar toch … herinner je je het concept van het vlindereffect? Hoe anders zou de geschiedenis van Portugal geworden zijn als er geen Strela voorhanden was geweest?
Het vlindereffect (Engels: butterfly effect) is een concept dat stelt dat kleine veranderingen in de beginvoorwaarden van een systeem op lange termijn grote en onvoorspelbare gevolgen kunnen hebben. De term is gebaseerd op een kort verhaal geschreven door Ray Bradbury. In dit verhaal reist de hoofdpersoon ruim 65 miljoen jaar terug in de tijd. Door in dat verre verleden per ongeluk op een vlinder te stappen, blijkt hij bij terugkomst in het heden de tijdlijn te hebben veranderd. Deze metafoor werd in 1961 gebruikt door de meteoroloog Edward Lorenz om aan te geven dat de vleugelbewegingen van een vlinder in Brazilië maanden later een tornado in Texas zouden kunnen veroorzaken.
Er zijn veel historische voorbeelden die laten zien hoe kleine gebeurtenissen uiteindelijk grote, onvoorziene uitkomsten kunnen hebben, precies zoals het butterfly-effect beschrijft. Hier zijn enkele opvallende voorbeelden:
1. De moord op aartshertog Franz Ferdinand (1914) door een Servische nationalist. De chauffeur van Franz Ferdinand nam per ongeluk een verkeerde straat. Daardoor kwam hij toevallig langs Gavrilo Princip, die van plan was om de aartshertog te doden en toevallig de kans kreeg om hem neer te schieten. Dit was een van de directe aanleidingen voor het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog.
2. De introductie van konijnen in Australië (1859). Een Britse kolonist bracht 24 konijnen mee naar Australië voor de jacht. Door het ontbreken van natuurlijke roofdieren vermenigvuldigden de konijnen zich explosief en veroorzaakten ze enorme ecologische schade. Dit leidde tot bodemerosie, het uitsterven van inheemse diersoorten en miljarden dollars aan landbouwschade.
Misschien was de introductie van de Strela in Portugees Guinea wel de vlinder die de Anjerrevolutie op gang hielp.
Dank aan Luís en Isidro, twee veteranen, die zinvolle suggesties voor dit artikel gaven.
Geef een reactie