Maître Jacques en Portugal (deel 2)

In het eerste deel van dit verhaal waren we beland bij het vertrek van Jacques Brel en de Askoy II uit Funchal op het Portugese Madeira, voor het vervolg van de reis om de wereld.

De dramatische afloop

Het vervolg van de geplande wereldreis verloopt bepaald tragisch. In oktober 1974 wordt bij Brel longkanker vastgesteld en in België dient bij hem een long weggehaald. Hij geeft echter zijn droom niet op en enkele maanden later hervat hij de reis, tegen alle medische adviezen in. Eind 1975, na goed 7.000 kilometer zeilen, meert het schip aan op Hiva Oa, een eiland van de Markiezen archipel. Het heeft Jacques wel op de rand van de uitputting gebracht en hij dient zijn project om de wereld rond te varen op te geven. Hij installeert zich in Atuona en brengt er de laatste jaren van zijn leven door, samen met Maddly. Zijn dochter France is na een ruzie al vertrokken, waarop Brel in het logboek noteert: “Le capitaine n’a plus d’enfant!” (De kapitein heeft geen kinderen meer!).

Ondanks zijn steeds zwakkere gezondheid stelt hij zich ten dienste van de lokale bevolking. Hij schaft zich een eigen vliegtuigje aan, dat hij Jojo doopt, naar zijn overleden vriend Pasquier. Daarmee brengt hij onder andere mensen naar andere eilanden van de archipel, voor bijvoorbeeld medische bijstand. In 1977 brengt hij zijn laatste plaat uit, Les Marquises, met daarop ook een eerbetoon aan Jojo: Six pieds sous terre, Jojo, tu n’es pas mort (Zes voet onder de grond, Jojo, ben je niet dood) / Six pieds sous terre, Jojo, je t’aime encore (Zes voet onder de grond, Jojo, hou ik nog van jou). Het jaar daarop, 9 oktober, verlaat Maître Jacques dit aardse tranendal, amper 49 jaar oud. Hij wordt op de Markiezen begraven, naast de impressionist Paul Gauguin.

En de Askoy II ?

Het schip is in 1976, na aankomst op de Markiezen, al verkocht en verwisselt nog enkele keren van eigenaar. Het belandt zelfs in het spoor van de Rainbow Warrior bij de protesten tegen de Franse atoomproeven op het atol Mururoa. In 1994 wordt de zeilboot door een zware storm op een strand in Nieuw-Zeeland gegooid en achtergelaten.

Het wrak zakt steeds dieper weg in het zand en het lijkt ten dode opgeschreven, ware het niet dat we nu terug naar de gebroeders Wittevrongel uit het begin van het verhaal kunnen. Die bezoeken in 2003 een aan Brel gewijde tentoonstelling en stellen vast dat het unieke zeilavontuur van hun held zo goed als doodgezwegen wordt. Van Maddly Bamy is zelfs helemaal geen sprake, het lijkt erop dat de familie haar uit het geheugen wil wissen. Piet en Staf komen er wel te weten waar het wrak ligt en hun rechtvaardigheidsgevoel doet hen besluiten om een operatie redding op te zetten en de Askoy II te repatriëren naar België. Bij een eerste inspectie in Nieuw-Zeeland blijkt dat de stalen romp het overleefd heeft en kan gerecupereerd worden, dus ze gaan ervoor. Het wordt een lijdensweg en titanenwerk, maar met veel passie en de steun van ettelijke donateurs en vrijwilligers, slagen ze erin om het wrak naar België terug te brengen. In Rupelmonde en Zeebrugge wordt het met engelengeduld volledig gerestaureerd en in 2021, 18 jaar na de repatriëring, krijgt het de status van beschermd varend erfgoed. Op 4 mei 2024 wordt het schip, in aanwezigheid van Maddly Bamy, in Zeebrugge opnieuw te water gelaten. De kostprijs, inclusief de waarde van door sponsors uitgevoerde werken, is inmiddels opgelopen tot ongeveer een miljoen euro. Het is de bedoeling om met de Askoy II in de nabije toekomst nog eens naar de Markiezen te varen. De Wittevrongels willen de tocht van hun bekendste klant, langs dezelfde route en samen met enkele vrijwilligers, nog eens overdoen.

Ontmoeting met de renovator van de Jojo en de Askoy II

Tijdens de research voor deze column ga ik een namiddag fietsen naar Zeebrugge, om er het zeiljacht met eigen ogen te gaan bekijken. Na een flink uurtje beuken tegen de wind blijkt het plaatsje in de jachthaven leeg te zijn. Ook het kantoor van Save Askoy II, de vzw achter de hele onderneming, blijkt gesloten. Tegen beter weten ga ik in de achterhaven op zoek naar de loods waar de restauratie grotendeels werd uitgevoerd. Deze blijkt helemaal leeg te zijn, met alleen een volgeladen wagen met Franse nummerplaat op de parking. Ik kijk even rond en jawel hoor, in een hoekje, half verstopt achter een veel groter werfschip, ontwaar ik de bekende houten masten.

Een man is er bezig aan de prachtige houten bekleding. In stel mij voor -blijkt in het Frans te moeten- en informeer met wie ik de eer heb. “Je suis Jean Bernard Bonzom”, en op de vraag hoe hij vanuit Bordeaux hier terecht gekomen is: “J’ai restauré le JoJo.” (Ik heb de Jojo gerestaureerd). Gelukkig weet ik dat het over het vliegtuig van Brel gaat en dat blijkt het ijs te breken. De man legt mij uit dat hij gepensioneerd technieker is van de Franse vliegtuigfabrikant Dassault Aviation. Toen hij begin jaren 2000 op vakantie was op de Markiezen en eerder toevallig op het spoor kwam van het evenzeer vervallen vliegtuig, vond hij het zijn plicht om het in ere te herstellen. Met medewerking van de lokale overheden en zijn werkgever klaarde hij de klus.

Het werd voor hem een missie om ook het jacht van Jacques Brel te helpen restaureren en zo werkt hij al vijf jaar mee aan de afwerking, waarbij hij ook op het schip verblijft. Hij heeft het over correcties van schoonheidsfoutjes die door Les Flamands zijn begaan bij de restauratie. Onwillekeurig schiet door mijn hoofd het nummer Les F…, dat Maître Jacques op zijn laatste plaat zette. Wat later bel ik met Piet Wittevrongel, die mij uitlegt dat ik toevallig in de laatste uren van de schuilplaats van de Askoy II ben terecht gekomen. De huur van de loods loopt vandaag af, vandaar dat alles leeggemaakt is. Jean Bernard is het schip klaar aan het maken voor de maiden trip van zijn tweede leven, volgende week naar de eerste editie van Brugge Maritiem Erfgoed. Daar moet het een van de blikvangers worden. Ik realiseer me dat vandaag 8 mei is, de dag die bekend staat als Victory-day. Het brengt me bij een laatste maar opvallend detail: in het schip werd een stuk staal ingewerkt van de WTC-torens, als symbool van de vrede.

Een videoclip met de summiere samenvatting van de geschiedenis van de Askoy II vindt u hier. Ik wil hierbij graag Piet Wittevrongel en de vzw Save Askoy II uitdrukkelijk bedanken voor het ter beschikking stellen van unieke info en beeldmateriaal. Op hun site kan je alle verdere info, activiteiten en toekomstplannen vinden.

Brel brengt Portugal en de Lage Landen muzikaal samen

De muziek van Jacques Brel heeft op dit vlak nogal wat teweeg gebracht. Bijvoorbeeld bij fadozangeres Maria de Fátima. Ze is afkomstig uit Lissabon maar besloot op haar 20ste, na een optreden in Amsterdam, om daar ook te blijven. Ik zag haar in 2009 voor het eerst live aan het werk, toen ze op tournee was samen met de frontman van The Scene, de betreurde Thé Lau. Ze brachten het programma Tussen Amstel, Schelde en Taag en dat werd aangekondigd als een zoektocht naar de gemeenschappelijke muzikale roots van beide artiesten. Ze zongen er ook La Chanson des Vieux Amants van Jacques Brel. Het duet is nooit op plaat gezet, maar er is deze opname van toen Thé Lau in 2011 Maria uitnodigde op Nekka-Nacht, waar hij centrale gast was. Dit is zowat de ultieme verbinding tussen Portugal en de Lage Landen: een Portugese en een Nederlander zingen samen werk van De Grootste Belg ooit in een Portugees-Nederlandse vertaling! Beide volledige vertalingen, door Herman Van Veen en Rosa Lobato Faria, vindt u hier. Het nummer staat ook op het album O Vento Mudou van Maria de Fátima (2012).

Wijlen Mísia zette de Portugese (fado)versie op haar album Fado (1993), Jorge Fernando (de muzikale ‘vader’ van onder andere Mariza) zong het origineel op Velho Fado (2001). Hierbij nog een greep uit een aantal andere covers.

• De Belgisch-Nederlandse Portugees Fernando Lameirinhas zette Le Plat Pays in het Portugees op Fadeando (1999).
• Cristina Branco zong haar versie van Les Désespérés op Fado, Tango (2011).
• Carlos Do Carmo zong La Valse à Mille Temps op het album met zijn naam (1975) en samen met de pianist Bernardo Sassetti bracht hij Quand on n’a que l’Amour op hun duoplaat (2010).
• De popgroep Movimento zette Le Moribond om naar het Portugees (ook bekend geworden als Seasons in the sun door Terry Jacks en Rod Mc Kuen). As andorinhas já voltaram stond in 1974 al op hun EP Uma Tarde No Café.

Ik wil graag eindigen met Simone de Oliveira. Deze zangeres is een gevestigde waarde in de Portugese muziekscene. Haar moeder was een Portugese maar haar vader, afkomstig uit São Tomé, was eigenlijk een belg -zijn moeder (Simone’s oma) was een Brusselse- en misschien benadert ze mede daardoor eigenlijk wel het best die typische stijl van Jacques Brel. David Mourão-Ferreira vertaalde voor haar Ne me quitte pas. Dit is een live versie van Não me Vais Deixar , dat op haar LP Nunca mais a Solidão uit 1974 staat.

Cinco Estrelas * * * * * – Ook Adamo keek naar Portugal

Afsluiten doe ik graag met een klassieker of opmerkelijk geval. Naast Jacques Brel heeft Franstalig België nog zo’n internationale ster. Salvatore Adamo, een Italiaanse Belg, had iets met Portugal en gaf er in de zestiger jaren verschillende concerten. In 1968 bracht hij een EP’tje uit met vier van zijn grote hits in het Portugees.Tombe la Neige werd dus Cai a Neve. Het Portugees van Salvatore was wel voor verbetering vatbaar, maar een kniesoor die daarom maalt bij deze leuke clip met veel Portugal onder de sneeuw.

Het was ook in die periode dat Amália Rodrigues één van Adamo’s grootste hits, Inch’ Allah, op plaat zette.