Portugese troepen in Vlaanderen tijdens de Grote Oorlog

Op 11 november herdenken we het zwijgen van de wapens aan het einde van de Eerste Wereldoorlog. Op die dag in 1918 werd om 5 uur ‘s morgens de Duitse capitulatie ondertekend, in een spoorwegwagon in het Bos van Compiègne, nabij Parijs. In Nederland (dat niet rechtstreeks betrokken was) heeft men het over Wapenstilstandsdag, Belgen spreken over Armistice of kortweg Wapenstilstand en genieten bovendien van een betaalde feestdag. Ook voor de Portugezen betekent het stilstaan bij een traumatische periode. Eigenlijk werd het land willens nillens meegesleurd in het conflict en dat zou op een dramatische manier duidelijk worden.

Neutraliteit sneuvelt als eerste

Na het omverwerpen van de monarchie in 1910 wordt de economische toestand in de jonge Portugese republiek er niet beter op en ook op politiek vlak mogen we het wel hebben over een al even grote puinhoop. Wanneer in 1914 WO1 uitbreekt, neemt het land een neutrale positie in om niet in de oorlog betrokken te raken. Dat lukt een paar jaar behoorlijk goed, ondanks wat kleinere conflicten met Duitse troepen aan de grenzen van de overzeese gebieden Angola en Mozambique. Dit facet van WO1 behandelde Henk Eggens hier al uitgebreid.

Ook het Verenigd Koninkrijk krijgt met steeds meer problemen te maken in haar kolonies en doet beroep op de Portugezen om daar bij te springen. Hierbij dient vermeld dat Portugal en Engeland kunnen terugvallen op een eeuwenoude alliantie (sinds 1386, de oudste nog geldende ter wereld), denk hierbij bijvoorbeeld aan de strijd tegen Napoleon. Wanneer Duitsland overgaat tot een zeeblokkade bij Engeland, stokt ook de belangrijke handel met Portugal. Het parlement in Lissabon, hoewel verdeeld tussen pro- en anti-Duitse fracties, wordt dan ook verzocht om beslag te leggen op Duitse schepen in de Portugese havens. Onder zware Engelse druk wordt dat goedgekeurd en daarop volgt, onvermijdelijk, in maart 1916 de Duitse oorlogsverklaring, waardoor Portugal officieel in de Grote Oorlog rolt.

De Portugese mobilisatie

In de kolonies zijn reeds zo’n 100.000 militairen actief, maar de geallieerden willen ook een Portugese inbreng op het West-Europese front. In februari 1917 wordt dan ook het Corpo Expedicionário Português (CEP), een dikke 55.000 man sterk, naar Frankrijk gestuurd. Daar moet het in Frans-Vlaanderen de Britse sector gaan versterken. In de buurt van Hazebroek wacht de twee divisies een extra opleiding, er is immers totaal geen know-how omtrent begrippen als gasaanvallen, gasmaskers of loopgraven. Het moet allemaal snel gaan want enkele weken later wordt hen een zone toegewezen rond Neuve-Chapelle en Richebourg. Deze dorpjes liggen al grotendeels in puin nadat de Engelsen er, met behulp van een Indisch korps, in 1915 een aantal vierkante kilometer op de Duitsers heroverden. Sindsdien is het er relatief rustig, maar de loopgravenoorlog, stevige Duitse artillerie en een koude winter 1917-18 laten toch hun sporen na.

A Batalha do Lys (De Slag aan de Leie)

De Portugezen zijn slecht uitgerust, met sjofele kledij en wapens die deels afdankertjes van het Engelse leger zijn. De korte opleiding blijkt onvoldoende en in de vochtige en koude loopgraven slaat de saudade al snel toe. Verlofperiodes zijn er niet, die zijn voorbehouden aan de hogere officieren die ongegeneerd wegblijven na hun break en hun manschappen verweesd achterlaten. Berichten uit het thuisland zijn ook niet opbeurend. De chaos is daar compleet na de militaire staatsgreep van Sidónio Pais, een majoor die als voormalig Portugees gezant in Berlijn bekend staat als Duitsgezind. Hij roept bovendien een aantal ervaren officieren terug naar Lissabon, maar ondanks deze extra domper is er onder de rekruten dan wel de stille (ijdele) hoop dat ze naar huis terug kunnen, mocht Portugal zich terugtrekken. Kortom, de morele en lichamelijke weerbaarheid van de troepen is zo erbarmelijk geworden dat deze strook van de verdedigingslinie door de Engelsen als de zwakke schakel wordt beschouwd. In zoverre dat overwegen wordt om de Lusitaanse divisies (gedeeltelijk) weg te trekken. Ze worden echter in snelheid genomen door de Duitsers, die de operatie Georgette opstarten. Ze hebben hun zinnen gezet op een nieuwe poging om de geallieerde linies te doorbreken en in eerste instantie het belangrijke spoorwegknooppunt bij Hazebroek te bezetten. Aansluitend daarop willen ze Calais en Boulogne-sur-Mer innemen om zodoende de Britse aanvoerhavens in het vizier te krijgen. Hiervoor wordt een zone van 30 km uitgekozen, tussen Armentières en La Bassée. En wie verdedigt de centrale 10 km van deze zone? De Portugese 2de divisie, zo’n 23.000 man sterk, en inderdaad… de Duitsers weten ook waar precies de zwakke schakel zit.

In de vroege ochtend van 9 april 1918 breekt de hel los aan de Leie. Met een zwaar bombardement op de centrale zone en het gebruik van mosterdgas op de beide flanken raken de Portugese troepen geïsoleerd van de Britse. Ze worden overrompeld door een overmacht van 55.000 Duitsers en volgens latere geallieerde commentaren slaan zij ook op de vlucht. Andere bronnen hebben het echter over “…behielden die …. met ware heroïek hun posities tot ze op dramatische wijze reddeloos zonder munitie vielen.”

Het is echter allemaal niet echt duidelijk. Ook het aantal slachtoffers is tot op heden nog voer voor discussie: van een 400-tal tot 1.400 doden en daarnaast 2.000 tot 4.600 gewonden, enkele duizenden vermisten en 6 à 7.000 gevangenen. Op de kritiek dat de Portugezen te snel lieten lopen, klinkt het dat ze ook niet werden geholpen door de Britten, die zich al even snel terugtrokken omwille van het mosterdgas. De vraag is ook of standhouden überhaupt mogelijk was tegen een dergelijke overmacht. Feit is dat het grootste deel van de 1.831 Portugese militairen die finaal zullen sneuvelen in Frankrijk, in Richebourg en Neuve-Chapelle aan zijn einde komt. Maar eveneens staat vast dat er lang genoeg tegenstand werd geboden om de geallieerden toe te laten de Duitse aanval af te slaan. De Slag aan de Leie zal pas op 29 april eindigen en de verliezen, in drie weken tijd, lopen aan beide zijden in de honderdduizenden (doden, gewonden en vermisten). De 2de divisie van het Portugese leger bestaat eigenlijk niet meer en de overgebleven troepen worden tot het einde van de oorlog bij het Britse leger ingelijfd. Voor wie een globaal beeld wil over de Slag om de Leie, dit is een interessante link.

Samengevat

Men kan zich ook vragen stellen omtrent de positie van de Portugezen, die vaak als bijzonder ongelukkig en onhoudbaar wordt beschreven. Werden ze ingezet als kanonnenvoer op een uitgestrekte en zwak verdedigde sector, die het doelwit werd van een massieve en goed voorbereide Duitse aanval? Het antwoord hierop zullen we nooit krijgen, vrees ik. Op de hierboven reeds gelinkte site van ‘Vrienden In Flanders Fields Museum’ staat de Portugese deelname aan WO1 als volgt samengevat: “Het beklagenswaardige lot van de Portugezen, ‘verdoold’ in een oorlog waar ze geen uitstaans mee hadden, is een vergeten bladzijde uit een veel te Grote Oorlog. Als ge van ze leven in Richebourg – l’Avoué passeert….”.

Dat laatste is een verwijzing naar het nummer Duizend Soldaten van de West-Vlaamse bard Willem Vermandere, een tijdloze aanklacht tegen de Grote Oorlog en oorlog in het algemeen.

Aníbal, de held van een miljoen

Een duidelijk bewijs dat de kritiek op de Portugese troepen op zijn minst overdreven is, wordt geleverd door het verhaal van Aníbal Augusto Milhais.

Deze soldaat, afkomstig uit Valongo de Milhais in Noord-Portugal, bemande een machinegeweernest. Hij dekte alleen, tegen hogere bevelen in, de aftocht van zijn landgenoten en een Schotse eenheid. Hij raakte volledig geïsoleerd, maar hield de vijand drie dagen aan de praat tot hij erin slaagde om ongedeerd zijn makkers te vervoegen. Een van zijn oversten noemde hem de man die miljoenen waard was en zo werd hij bekend als Soldado Milhões. In 2018 werd dit verhaal verfilmd en had ik het er hier uitgebreid over. Recent werd in zijn geboorteplaats een museum ter zijner ere geopend.

Het symbool: Cristo das Trincheiras (Christus in de Loopgraven)

Zoals reeds vermeld lag Neuve-Chapelle al sinds 1915 in puin, maar toen de Portugese divisies er in 1917 landden, vonden de soldaten er een Christusbeeld op een houten kruis. Ze namen het mee naar hun sector achter de loopgraven, als object van devotie en hoop op bescherming. Bij de aanval door de Duitsers werd het beeld zwaar toegetakeld en verloor een hand en een gedeelte van beide benen. Op bijna onverklaarbare wijze stond het echter wel nog rechtop in een apocalyptische en totaal verwoeste vlakte. Met veel moeite en risico slaagden de Portugezen erin om het in veiligheid te brengen.

Toen dit verhaal na de oorlog de ronde deed in het thuisland, kreeg het beeld zijn naam en werd zowat het symbool van de Portugese ervaringen in de Grote Oorlog. In 1958 schonk de gemeente Neuve-Chapelle de Cristo das Trincheiras aan Portugal, als eerbetoon aan de gesneuvelde soldados, waarna het werd overgebracht naar de kapittelzaal van het klooster van Batalha. Daar is het nu nog te bewonderen bij het graf van de onbekende soldaat, permanent geflankeerd door twee militairen.

Herinneren en herdenken

In Richebourg bevindt zich de enige Portugese militaire begraafplaats in Frankrijk. Ze dateert uit de jaren twintig van vorige eeuw en de meeste van de 1831 graven zijn van militairen die sneuvelden in de Slag aan de Leie. Op 238 ervan staat als naam Desconhecido (Onbekend). De grafstenen zijn eenvoudig uitgevoerde betonnen platen, naar Britse stijl, in een globaal sobere locatie, eigenlijk wel een contrast met de wat verder gelegen Indische Memorial. De oorlogsgraven vormen zowel een herdenkingsoord als een eerbetoon en zijn erkend door UNESCO als Werelderfgoedlocatie. Aan de overkant van de straat ligt een kapel die is gewijd aan Onze Lieve Vrouw van Fatima.

Iets verderop, in het dorpje La Couture, staat op het plein voor de kerk een Portugees beeldhouwwerk van de hand van António Teixeira Lopez. Het is eigenlijk een zeer bijzonder monument. Voor de summiere ruïne van een kerk staat een vrouw met het zwaard van de legendarische Portugese onafhankelijkheidsheld Nuno Álvares Pereira in de hand. Zij symboliseert het vaderland en staat klaar om hulp te verlenen aan een Portugese soldaat die met zijn geweer inbeukt op een skelet. Er is echter ook een zeis te zien, de soldaat vecht dus niet met de Duitse vijand, maar met de dood.

Wat na de Slag aan de Leie resteerde van de Portugese divisies, heeft deelgenomen aan de laatste geallieerde aanvallen in november 1918, net voor de wapenstilstand. Samen met de Britten rukken de Portugezen op in Vlaanderen, tot aan de Schelde, richting Gent. Uit erkentelijkheid is in 1928, op de Belgische nationale feestdag (21 juli), aan de Korenlei in Gent een herdenkingsplaat onthuld. Het opschrift vermeldt ‘Aux soldats portugais morts au front belge pour la cause du droit’ (Aan de Portugese soldaten die aan het Belgische front stierven voor gerechtigheid). Naast hoogwaardigheidsbekleders van beide landen, waren ook de 39 Portugese atleten aanwezig, die op weg waren naar de Olympische Spelen in Amsterdam.

Fado van de loopgraven

Dit verhaal is blijkbaar ook in de muzikale wereld niet onopgemerkt gebleven. WO1 had een diepe impact op de Portugese maatschappij en dit resulteerde ook in verschillende muzikale nummers uit die periode. Het succes van enkele van die songs maakte dat ze later in een nieuwe versie opnieuw opdoken. Dat is precies wat gebeurde met Fado das Trincheiras (Fado van de Loopgraven). In de jaren 20 van vorige eeuw was João Ratão één van de succesvolste operettes in Portugal. Daarin werd de deelname geschetst van Portugal in de campagne in Vlaanderen gedurende de Eerste Wereldoorlog. Het werk belicht de terugkeer thuis en de liefdeshistorie van een Portugese soldaat nadat dat hij heeft deelgenomen aan de slag in Vlaanderen. De operette inspireerde Jorge Brum do Canto tot het realiseren van een gelijknamige film in 1940 en voor deze film werd het nummer Fado das Trincheiras (Fado van de Loopgraven) geschreven en gezongen door Óscar de Lemos. U kan de volledige film hier bekijken. Ten tijde van de Koloniale Oorlog in Angola, begin jaren 60, was er onvoldoende inspiratie om muziek te schrijven die gebaseerd was op het conflict. Toen de oorlog begon in te hakken op het dagelijks leven van de Portugese families verschenen ook de eerste songs, als een vorm van ondersteuning voor de opoffering van zij die bij de oorlog betrokken waren. Zo werd op de radio Fado das Trincheiras opgevist, maar nu gezongen door de onmiskenbare stem van Fernando Farinha, één van de grootste fadistas van die tijd. Het nummer werd één van de hymnes van de oorlog overzee.

De officiële artistieke verslaggever. Kunstschilder Adriano de Sousa Lopes, afkomstig uit Leiria, vervoegde in 1917 het Corpo Expedicionário Português als officiële oorlogsschilder van het Portugese leger in Frankrijk. Hij was opgeleid in Lissabon en Parijs, waar hij voor de oorlog ook regelmatig exposeerde. Hij was kapitein van een speciaal voor hem opgerichte kunstdienst en zodoende hoofd van een departement waarvan hij het enige lid was. Van de honderden schetsen die hij maakte aan het front, distilleerde hij na de oorlog een aantal kunstwerken die de wreedheid van het conflict benadrukken. Ze raakten verspreid in verschillende collecties, onder andere in het Museu Militar de Lisboa en het Hôtel National des Invalides in Parijs.

Tot slot, voor diegenen onder jullie die het Portugees wat beheersen, wil ik ook graag dit boek vermelden: A Filha do Capitão is een interessante historische roman van de Portugese journalist (nieuwslezer op RTP) José Rodrigues dos Santos. Het gaat over een Portugese officier in de loopgraven van Vlaanderen, die verliefd wordt op een Franse barones, maar ze worden door het Duitse offensief verrast. Het is een werk in relatief eenvoudige schrijfstijl, niks hoogdravend.